madhu मधु

Definition: मधु a. (-धु or -ध्वी f.) [मन्यत इति मधु, मन्-उ नस्य धः Uṇ.1.18) Sweet, pleasant, agreeable, delightful; आपापयति गोविन्दपादपद्मासवं मधु Bhāg.1.18.12; त्वया सह निवत्स्यामि वनेषु मधुगन्धिषु U.2.18. -f. Name of a plant (जीवा, जीवन्ती). -n. -(धु) 1 Honey; एतास्ता मधुनो धाराश्च्योतन्ति सविषास्त्वयि U.3.34; मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदये तु हलाहलम्. -2 The juice or nectar of flowers; मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः Ku.3.36; देहि मुखकमलमधुपानम् Gīt.1. -3 A sweet intoxicating drink, wine, spirituous liquor; विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् R.4.65; Ṛs. 1.3. -4 Water. -5 Sugar. -6 Sweetness. -7 Anything sweet. -8 Ved. Soma juice. -9 Milk or anything produced from milk (Ved.). -1 A bee-hive; केचित्- पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः Rām.5.62.1. -11 Bee-wax; Ms.1.88. -m. (धुः) 1 The spring or vernal season;मधुरया मधुबोधितमाधवी Śi.6.2; क्व नु ते हृदयंगमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधुः Ku.4.24,25;3.1,3. -2 The month of Chaitra; भास्करस्य मधुमाधवाविव R.11.7; मासे मधौ मधुरकोकिलभृङ्गनादै रामा हरन्ति हृदयं प्रसभं नराणाम् Ṛs.6. 25. -3 Name of a demon killed by Viṣṇu. -4 Name of another demon, father of Rāvaṇa and killed by Śatrughna. -5 The Aśoka tree. -6 Name of king Kārtavīrya. -Comp. -अष्ठीला a lump of honey, clotted honey. -आधारः wax. -आपात a. having honey at the first taste; शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥ Ms.11.9. -आम्रः a kind of mango tree. -आलु n., -आलुकम् sweet potato. -आवासः the mango tree. -आसवः sweet spirituous liquor (made from honey). -आसवनिकः distiller, vintner. -आस्वाद a. having the taste of honey. -आहुतिः f. a sacrificial offering of sweet things. -उच्छिष्टम्, -उत्थभ्, -उत्थितभ् 1 bees'-wax; शस्त्रासवमधूच्छिष्टं मधु लाक्षा च बर्हिषः Y.3.37; मधूच्छिष्टेन केचिच्च जध्नुरन्योन्यमुत्कटाः Rām.5.62.11. -2 the casting of an image in wax; Mānasāra; the name of 68th chapter. -उत्सवः the spring or vernal festival celebrated on the full-moon day of Chaitra. -उदकम् 'honey-water', water mixed with honey, hydromel. -उद्यानम् a spring-garden. -उपघ्नम् 'the abode of Madhu', an epithet of Mathurā; स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भीन- स्याश्च कुक्षिजः R.15.15. -उषितम् wax. -कण्ठः the cuckoo. -करः 1 a large black bee; कुटजे खलु तेनेहा तेने हा मधुकरेण कथम् Bv.1.1; R.9.3; Me.37,49; सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः Bhāg. -2 a lover, libertine. -3 sweet lime. (-री) a female bee; न च मधुकरीवदन्नरस- भोजिन्यो देवता इति प्रमाणमस्ति ŚB. on MS.9.1.9. ˚गणः, ˚श्रेणिः f. a swarm of bees. -कर्कटी 1 sweet lime, a kind of citron. -2 A kind of date. -काननम्, -वनम् the forest of the demon Madhu. -कारः, -कारिन् m. a bee. -कुक्कुटिका, -कुक्कुटी a sort of citron tree. -कुल्या a stream of honey. -कृत् m. a bee; Bhāg. 11.7.33. -केशटः a bee. -कोशः, -षः 1 a bee-hive. -2 a honey comb. -क्रमः 1 a bee-hive. -2 a honey comb. (pl.) drinking-bout, carousals. -क्षीरः, -क्षीरकः a Kharjūra tree. -गन्धः the Bakula tree. -गन्धि, -गन्धिक a. scented with honey, sweet-smelling; वनेषु मधुगन्धिषु U.2.18. -गायनः the cuckoo. -गुञ्जनः the drum-stick plant (Mar. शेवगा). -ग्रहः a libation of honey. -घोषः the cuckoo. -च्युत्, -त, -श्च्युत् a. 1 dropping or distilling honey; ददतु तरवः पुष्पैरर्घ्यं फलैश्च मधुश्च्युतः U.3.24. -2 mellifluous, overflowing with sweets. -जम् bees'-wax. -जा 1 sugar-candy. -2 the earth. -जम्बीरः a kind of citron. -जित्, -द्विष्, -निषूदन, -निहन्तृ m., -मथः, -मथनः, -रिपुः, -शत्रुः, -सूदनः epithets or Viṣṇu; इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता Gīt.5; R.9.48; Śi.15.1. -जीवनः Name of plant (Mar. बेहडा). -तृणः, -णम् sugar cane. -त्रयम् the three sweet things; i. e. sugar, honey, and clarified butter. -दीपः the god of love. -दूतः the mango tree. -दोहः the extracting of sweetness or honey. -द्रः 1 a bee. -2 a libertine. -द्रवः Name of a tree having red blossoms (Mar. तांबडा शेवगा). -द्रुमः the mango tree. -धातुः a kind of yellow pyrites (सुवर्णमाक्षिक). -धारा a stream of honey. -धूलिः f. molasses. -धेनुः honey offered to Brāhmaṇas in the form of a cow. -नाडी a cell in a honey-comb. -नारिकेलः, -नारिकेरकः a kind of cocoanut (Mar. मोहाचा नारळ). -नेतृ m. bee. -पः a bee or a drunkard; राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह Bv.1.126;1.63 (where both meanings are intended). -पटलम् a bee-hive. -पतिः an epithet of Kṛiṣṇa. -पर्कः 1 'a mixture of honey', a respectful offering made to a guest or to the bridegroom on his arrival at the door of the father of the bride; (its usual ingredients are five:- दधि सर्पिर्जलं क्षौद्रं सिता चैतैश्च पञ्चभिः । प्रोच्यते मधुपर्कः); समांसो मधुपर्कः U.4; असिस्वदद्यन्मधु- पर्कमर्पितं स तद् व्यधात्तर्कमुदर्कदर्शिनाम् । यदैष पास्यन्मधु भीमजाधरं मिषेण पुण्याहविधिं तदा कृतम् N.16.13; Ms.3.119 et seq. -2 the ceremony of receiving a guest. -पर्किकः one who praises at the time of मधुपर्क; पठन्ति पाणिस्वनिका मागधा मधुपर्किकाः Mb.7.82.2. (com. मधुपर्किकाः माङ्गल्योपस्थापकाः). -पर्क्य a. worthy of madhuparka q. v. -पर्णिका, -पर्णी the Indigo plant. -पाका sweet melon. -पात्रम् a wine-jug. -पानम् drinking wine; धनलवमधुपानभ्रान्त- सर्वेन्द्रियाणाम् Bh. -पायिन् m. a bee. -पालः a honeykeeper. -पुरम्, -री an epithet of Mathurā; संप्रत्युज्झित- वासनं मधुपुरीमध्ये हरिः सेव्यते Bv.4.44. -पुष्पः 1 the Aśoka tree. -2 the Bakula tree. -3 the Dantī tree. -4 the Śirīṣa tree. -प्रणयः addiction to wine. -प्रमेहः diabetes, sacharine urine. -प्राशनम् one of the sixteen purificatory Samskāras (which consists in putting a little honey into the mouth of a new-born male child). -प्रियः an epithet of Balarāma. -फलः a kind of cocoanut. -फलिका a kind of date. -बहुला the Mādhavī creeper. -बा(वी)जः a pomegranate tree. -बी(वी)- जपूरः a kind of citron. -भूमिकः an epithet of Yogin in the second order. -मक्षः, -क्षा, -मक्षिका a bee. -मज्जनः the tree called आखोट. -मत्त a. 1 drunk with wine. -2 excited by the spring. -मदः the intoxication of liquor. -मन्थः a kind of drink mixed with honey. -मल्लिः, -ल्ली f. the Mālatī creeper. -मस्तकम् a kind of sweetmeat made of honey, flour, oil, and ghee; मधुतैलघृतैर्मध्ये वेष्टिताः समिताश्च याः । मधुमस्तकमुद्दिष्टम् ..... Śabda-chandrikā. -माक्षिकम् = मधुधातु q. v. -माधवम्, -वौ the two spring months (चैत्र and वैशाख). -माधवी 1 a kind of intoxicating drink; क्रीडन्त्यो$भिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधुमाधवीम् Mb.1.81.3. -2 any springflower. -माध्वीकम् a kind of intoxicating liquor. -मारकः a bee. -मांसम् honey and meat; Ms.11.158. -मूलम् Name of an edible root (like Mar. रताळें, सुरण). -मेहः मधुप्रमेह q. v. -यष्टिः, -ष्टी f. 1 sugar-cane. -2 liquorice. -यष्टिका, -वल्ली liquorice. -रस a. sweet-flavoured, sweet. -(सः) 1 the wine-palm. -2 sugarcane. -3 sweetness. -(सा) 1 a bunch of grapes. -2 vine. -लग्नः Name of a tree. -लिह्, -लेह्, -लेहिन् m. -लोलुपः a bee;so मधुनोलेहः; मधुलिहां मधुदानविशारदा R.9.29; मधुलेहिगीतौ Bk.; मधुलिह इव मधुबिन्दून् विरलानपि भजत गुणलेशान् Ve.1.5. -वनम् 1 Name of the forest inhabited by the demon Madhu where Śatrughna founded Mathurā. -2 Name of the forest of Sugrīva. (-नः) the cuckoo. -वल्ली 1 liquorice. -2 a kind of grape -3 Sweet citron. -वाच् the Indian cuckoo. -वाराः (m. pl.) drinking often and often, tippling, carousing; जज्ञिरे बहुमताः प्रमदानामोष्ठयावक- नुदा मधुवाराः Ki.9.59; क्षालितं नु शमितं नु वधूनां द्रावितं नु हृदयं मधुवारैः Śi.1.14; sometimes in the sing, also; see: अङ्गनास्यचषकैर्मधुवारः Ki.9.57. -विद्या Name of a mystical doctrine. -व्रतः a bee; मार्मिकः को मरन्दानामन्तरेण मधुव्रतम् Bv.1.117; तस्मिन्नद्य मधुव्रते विधिवशान्माध्वीकमाकाङ्क्षति 46; मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् Bhāg. -शर्करा honey-sugar. -शाखः a kind of tree. -शिला = मधुधातु q. v. -शिष्टम्, -शेषम् wax. -श्री beauty of spring. -सखः, -सहायः, -सारथिः, -सुहृद् m. the god of love. -संधानम् brandy. -सिक्थकः a kind of poison. -सूदनः 1 a bee; गायन् कलं क्रीडति पद्मिनीषु मधूनि पीत्वा मधुसूदनो$सौ Chanḍ. M. -2 an epithet of Viṣṇu; भक्तानां कर्मणां चैव सूदनान्मधुसूदनः -3 Name of a writer of works like अद्वैतसिद्धि. -स्थानम् a bee-hive. -स्रवः a. dropping honey or sweetness. -(वा) 1 liquorice. -2 Name of the third day in the bright half of Śrāvaṇa. -स्वरः the cuckoo. -हन् m. 1 a destroyer or collector of honey; सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि । अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव ॥ Mb.3.33.7; Bhāg.11.7.34. -2 a kind of bird of prey. -3 a sooth-sayer. -4 an epithet of Viṣṇu.


Dictionary: Apte
Literary Sources:
Synonyms:
Wikipedia: