Donate
   
Select your preferred input and type any Sanskrit or English word. Enclose the word in “” for an EXACT match e.g. “yoga”.
Monier-Williams Search
6 results for mrit
Devanagari
BrahmiEXPERIMENTAL
mrit cl.4 P. mrity/ati-, to decay, be dissolved View this entry on the original dictionary page scan.
mrita"begging for food"(for read ) View this entry on the original dictionary page scan.
mritasaṃjīvakamfn. reviving the dead, View this entry on the original dictionary page scan.
caitanyacaraṇāmritan. "nectar of caitanya-'s life", Name of work by kṛṣṇa-dāsa- (abridgement of the caitanya-caritra- ) View this entry on the original dictionary page scan.
namritamfn. bent down, made to sink View this entry on the original dictionary page scan.
vimritP. -mrityati-, to fall to pieces, crumble away, decay View this entry on the original dictionary page scan.
Apte Search
44 results
aṅgam अङ्गम् [अम् गत्यादौ बा˚ -गन्; according to Nir. अङ्ग, अङ्ग- नात् अञ्चनात् वा] 1 The body. -2 A limb or member of the body; शेषाङ्गनिर्माणविधौ विधातुः Ku.1.33; क्लेशस्याङ्गमदत्वा Pt.5. 32 without undergoing troubles; इति स्वप्नोपमान्मत्वा कामान्मा गास्तदङ्गताम् । Ki.11.34 do not be influenced or swayed by them (do not be subject to them) -3 (a.) A division or department (of anything), a part or portion, as of a whole; as सप्ताङ्गम् राज्यम्, चतुरङ्गम् बलम्, चतुःषष्ट्ष्ट्यङ्गम् ज्योतिः- शास्त्रम् see the words; गीताङ्गानाम् Pt.5.56; यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धःस्या- देकेनाङ्गेन यज्वनः Ms.11.11. (Hence) (b.) A supplementary or auxiliary portion, supplement; षडङ्ग or साङ्ग वेदः A peculiar use of the word अङ्ग in masculine gender may here be noted वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितो$न्यांश्च संपठेत् Bṛhadyogiyājñaval-kya Smṛiti 12.34. (c.) A constituent part, essential requisite or component; सर्वैर्बलाङ्गैः R.7.59; तदङ्गमग्ऱ्यं मघवन् महाक्रतो R.3.46. (d.) An attributive or secondary part; secondary, auxiliary or dependent member (serving to help the principal one) (opp. प्रधान or अङ्गिन्); अङ्गी रौद्र- रसस्तत्र सर्वे$ङ्गानि रसाः पुनः S. D.517; अत्र स्वभावोक्तिरुत्प्रेक्षाङ्गम् Malli. on Ki 8.26. (e.) An auxiliary means or expedient (प्रधानोपयोगी उपायः or उपकरणम्); सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वा- ङ्गस्कन्धपञ्चकम् । मन्त्रो योध इवाधीर सर्वाङ्गैः संवृतैरपि ॥ Śi.2.28-29; See अङ्गाङ्गि, पञ्चाङ्ग also (the angas of the several sciences or departments of knowledge will be given under those words). -4 (Gram.) A name for the base of a word; यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्यये अङ्गम् P.I.4.13; यः प्रत्ययो यस्मात्क्रियते तदादिशब्दस्वरूपं तस्मिन्प्रत्यये परे अङ्गसंज्ञं स्यात् Sk. The अङ्ग terminations are those of the nominative, and accusative singular and dual. -5 (Drama) (a.) One of the sub-divisions of the five joints or sandhis in dramas; the मुख has 12, प्रतिमुख 13, गर्भ 12, विमर्ष 13 and उपसंहार 14, the total number of the angas being thus 64; for details see the words. (b.) The whole body of subordinate characters. -6 (astr.) A name for the position of stars (लग्न), See अङ्गाधीश. -7 A symbolical expression for the number six (derived from the six Vedāngas). -8 The mind; हिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः Śi.1.1, See अङ्गज also. -9 N. of the chief sacred texts of the jainas. -ङ्गः (pl.) N. of a country and the people inhabiting it, the country about the modern Bhāgalpur in Bengal. [It lay on the south of Kauśikī Kachchha and on the right bank of the Ganges. Its capital was Champā, sometimes called Aṅgapurī Lomapādapurī, Karṇapurī or Mālinī. According to Daṇḍin (अङ्गेषु गङ्गातटे बहिश्चम्पायाः) and Hiouen Thsang it stood on the Ganges about 24 miles west of a rocky island. General Cunningham has shown that this description applies to the hill opposite Pātharghāṭā, that it is 24 miles east of Bhāgalpur, and that there are villages called Champanagar and Champapura adjoininng the last. According to Sanskrit poets the country of the Aṅgas lay to the east of Girivraja, the capital of Magadha and to the north-east or south-east of Mithilā. The country was in ancient times ruled by Karṇa] cf. अङ्गं गात्रा- न्तिकोपाय प्रतीकेष्वप्रधानके । देशभेदे तु पुंसि स्यात्...॥ Nm. -a. 1 Contiguous. -2 Having members or divisions. -Comp. -अङ्गि, [अङ्गीभावः -अङगस्य अङ्गिनो भावः] the relation of a limb to the body, of the subordinate to the principal, or of that which is helped or fed to the helper or feeder (गौणमुख्यभावः, उपकार्येपकारकभावश्च); e. g. प्रयाज and other rites are to दर्श as its angas, while दर्श is to them the aṅgi; अङ्गाङ्गिभावमज्ञात्वा कथं सामर्थ्यनिर्णयः । पश्य टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः ॥ H.2.138; अत्र वाक्ये समास- गतयोरुपमयोः साध्यसाधनभावात् ˚वेन सम्बन्धः Malli. on Ki.6.2; अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः K.P.1. (अनुग्राह्यानुग्राह- कत्वम्). -अधिपः, -अधीशः 1 lord of the Aṅgas, N. of Karṇa (cf. ˚राजः, ˚पतिः, ˚ईश्वरः, ˚अधीश्वरः). -2 'lord of a लग्न', the planet presiding over it; (अङ्गाधिपे बलिनि सर्वविभूतिसम्पत्; अङ्गाधीशः स्वगेहे बुधगुरुकविभिः संयुतो वीक्षितो वा Jyotiṣa). -अपूर्वम् effect of a secondary sacrificial act. -कर्मन् n. -क्रिया 1 besmearing the body with fragrant cosmetics, rubbing it &c. Dk.39. -2 a supplementary sacrificial act. -क्रमः the order of the performance with reference to the अङ्गs. The rule in this connection is that the अङ्गक्रम must conform to the मुख्यक्रम. cf. MS. 5.1.14. -ग्रहः spasm; seizure of the body with some illness. -ज-जात a. [अङ्गात् जायते जन्-ड] 1 produced from or on the body, being in or on the body, bodily; ˚जं रजः, ˚जाः अलङ्काराः &c. -2 produced by a supplementary rite. -3 beautiful, ornamental. (-जः) -जनुस् also 1 a son. -2 hair of the body (n. also); तवोत्तरीयं करिचर्म साङ्गजम् Ki.18.32. -3 love, cupid (अङ्गं मनः तस्मा- ज्जातः); intoxicating passion; अङ्गजरागदीपनात् Dk.161. -4 drunkenness, intoxication. -5 a disease. (-जा) a daughter. (-जम्) blood, अङ्गजं रुधिरे$नङ्गे केशे पुत्रे मदे पुमान् । नागरे नखरे$पि स्यात्... । Nm. -ज्वरः [अङ्गमङ्गम् अधिकृत्य ज्वरः] the disease called राजयक्ष्मा, a sort of consumption. -दूष- णम् 1 the defects of the limbs; the penalties of a defective construction; Māna. -2 name of the 79th chapter. -द्वीपः one of the six minor Dvīpas. -न्यासः [अङ्गेषु मन्त्र- भेदस्य न्यासः] touching the limbs of the body with the hand accompanied by appropriate Mantras. -पालिः f. [अङ्गं पाल्यते सम्बध्यते$त्र, अङ्ग-पाल्-इ] an embrace (probably a corruption of अङ्कपालि). -पालिका = अङ्कपालि q. v. -प्रत्यङ्गम् [समा. द्वन्द्व] every limb, large and small; ˚गानि पाणिना स्पृष्ट्वा K.167,72. -प्रायश्चित्तम् [अङ्गस्य शुद्ध्यर्थं प्राय- श्चित्तम्] expiation of bodily impurity, such as that caused by the death of a relative, consisting in making presents (पञ्चसूनाजन्यदुरितक्षयार्थं कार्यं दानरूपं प्रायश्चित्तम् Tv.). -भूः a. [अङ्गात् मनसो वा भवति; भू-क्विप्] born from the body or mind. (-भूः) 1 a son. -2 Cupid. -3 [अङ्गानाम् अङ्गमन्त्राणां भूः स्थानम्] one who has touched and purified, and then restrained, his limbs by repeating the Mantras pertaining to those limbs; ब्रह्माङ्गभूर्ब्रह्मणि योजितात्मा Ku.3.15 (सद्योजातादिमन्त्राणाम् अङ्गानां हृदयादिमन्त्राणां भूः स्थानं, कृतमन्त्रन्यासः Malli.). -भङ्गः 1 palsy or paralysis of limbs; ˚विकल इव भूत्वा स्थास्यामि Ś.2. -2 twisting or stretching out of the limbs (as is done by a man just after he rises from sleep); साङ्गभङ्गमुत्थाय Vb.; जृम्भितैः साङ्गभङ्गैः Mu.3.21, K.85. -3 The middle part of the anus and testicles. -मन्त्रः N. of a Mantra. -मर्दः [अङ्ग मर्दयति; मृद्-णिच्] 1 one who shampoos his master's body. -2 [भावे घञ्] act of shampooing; so ˚मर्दका or ˚मर्दिन्, मृद्- णिच् ण्वुल् or णिनि) one who shampoos. -मर्षः [ष. त.] rheumatism; ˚प्रशमनम् the curing of this disease. ˚मेजयत्वम् subtle throbbing of the body; Pātañjala 1.31. -यज्ञः, -यागः [अङ्गीभूतः यज्ञः] a subordinate sacrificial act which is of 5 sorts; समिधो यजति, तनूनपातं यजति, इडो यजति, बर्हिर्यजति, स्वाहाकारं यजति इति पञ्चविधाः । एतेषां सकृदनुष्ठा- नेनैव तन्त्रन्यायेन प्रधानयागानामाग्नेयादीनामुपकारितेति मीमांसा Tv. -रक्तः, -क्तम् [अङ्गे अवयवे रक्तः] N. of a plant गुडारोचनी found in काम्पिल्य country and having red powder (रक्ताङ्गलोचनी). -रक्षकः [अङ्गं रक्षति; रक्ष्-ण्वुल्] a bodyguard, personal attendant Pt.3. -रक्षणी [अङ्ग रक्ष्यते अनया] a coat of mail, or a garment. (-णम्) protection of person. -रागः [अङ्गं रज्यते अनेन करणे घञ्] 1 a scented cosmetic, application of perfumed unguents to the body, fragrant unguent; पुष्पगन्धेन अङ्गरागेण R.12.27, 6.6, स्तनाङ्गरागात् Ku.5.11. -2 [भावे ल्युट्] act of anointing the body with unguents. -रुहम् [अङ्गे रोहति; रुह्-क स. त. P.III.9.135.] hair; मम वर्णो मणिनिभो मृदून्य- ङ्गरुहाणि च Rām.6.48.12. विहङ्गराजाङ्गरुहैरिवायतैः Śi.1.7. -लिपिः f. written character of the Aṅgas. -लेपः [अङ्गं लिप्यते अनेन; लिप्-करणे घञ्] 1 a scented cosmetic. -2 [भावे घञ्] act of anointing. -लोड्यः (लोड ण्यत्) a kind of grass, ginger or its root, Amomum Zingiber. -वस्त्रोत्था f. A louse. -विकल a. [तृ. त.] 1 maimed, paralysed. -2 fainting, swooning. -विकृतिः f. 1 change _x001F_2of bodily appearance; collapse. -2 [अङ्गस्य विकृतिश्चालनादिर्यस्मात् प. ब.] an apoplectic fit, swooning, apoplexy (अपस्मार). -विकारः a bodily defect. -विक्षेपः 1 movement of the limbs; gesticulation. -2 a kind of dance. -विद्या [अङ्गरूपा व्याकरणादिशास्त्ररूपा विद्या ज्ञानसाधनम्] 1 the science of grammar &c. contributing to knowledge. -2 the science of foretelling good or evil by the movements of limbs. Kau. A.1.12; N. of chapter 51 of Bṛhat Saṁhitā which gives full details of this science; न नक्षत्राङ्गविद्यया...भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् Ms.6.5. -विधिः [अङ्गस्य प्रधानोपकारिणः विधिः विधानम् [a subordinate or subsidiary act subservient to a knowledge of the principal one (प्रधान- विधिविधेयकर्मणो$ङ्गबोधकतया अङ्गविधिः). -वीरः chief or principal hero. -वैकृतम् [अङ्गेन अङ्गचेष्टया वैकृतं हृदयभावो ज्ञाप्यते यत्र बहु.] 1 a sign, gesture or expression of the face leading to a knowledge of internal thoughts (आकार) -2 a nod, wink. -3 changed bodily appearance. -वैगुण्यम् a defect or flaw in the performance of some subordinate or subsidiary act which may be expiated by thinking of Viṣṇu); श्राद्धादिपद्धतौ कर्मान्ते यत्किञ्चिदङ्गवैगुण्यं जातं तद्दोषप्रशमनाय विष्णुस्मरणमहं करिष्ये इत्यभिलापवाक्यम् Tv.). -संस्कारः, -संस्क्रिया [अङ्गं संस्क्रियते अनेन; कृ-करणे or भावे- घञ्) 1 embellishment of person, personal decoration, doing whatever secures a fine personal appearance, such as bathing, rubbing the body, perfuming it with cosmetic &c. -2 [कर्त्रर्थे अण्] one who decorates or embellishes the person. -संहतिः f. compactness, symmetry; body; स्थेयसीं दधतमङ्गसंहतिम् Ki.13.5; or strength of the body. -संहिता The phonetic relation between consonants and vowels in the body of a word Ts. Prāt. -सङ्गः bodily contact, union; coition. -सुप्तिः f. Benumbing of the body. -सेवकः a personal attendant, body-guard. -स्कन्धः [कर्मधा.] a subdivision of a science. -स्पर्शः fitness or qualification for bodily contact or being touched by others. -हानिः f. 1. a defect or flaw in the performance of a secondary or subsidiary act (= ˚वैगुण्यम्); दैवाद् भ्रमात् प्रमादाच्चेदङ्गहानिः प्रजायते । स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्णं स्यादिति श्रुतिः ॥ -हारः [अङ्गं ह्रियते इतस्ततः चाल्यते यत्र, हृ-आधारे or भावे घञ्] gesticulation, movements of the limbs, a dance; अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलै- र्नृत्यशालिनी Rām.5.1.36. संसक्तैरगुरुवनेषु साङ्गहारम् Ki.7.37. Ku.7.91. -हारिः [अङ्गं ह्रियते$त्र; हृ-बा˚णि] 1 gesticulation. -2 stage; dancing hall. -हीन a. [तृ. त.] 1 mutilated, deprived of some defective limb (अङ्गं हीनं यथो- चितप्रमाणात् अल्पं यस्य) according to Suśruta a man is so born, if the mother's दोहद has not been duly fulfilled (सा प्राप्तदौर्हृदा पुत्रं जनयेत गुणान्वितम् । अलब्धदौर्हृदा गर्भे लभेता- त्मनि वा भयम् ॥ येषु येष्विन्द्रियार्थेषु दौर्हृदे वै विमानना । जायते तत्सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्तथेन्द्रिये ॥).
atisāntapanam अतिसान्तपनम् A kind of very austere penance; (गोमूत्रगोमयक्षीरदधिसर्पिःकुशोदकान्येकाहं द्वितीयमुपवसेत्तत्सान्तपनम्; त्र्यहाभ्यस्तैश्चातिसान्तपनम् Viṣṇu Smṛiti).
adeśaḥ अदेशः [न. त.] 1 A wrong place, not one's proper place or strong position; ˚स्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते H.4.45; स्त्रियं स्पृशेददेशे यः Ms.8.358; नादेशे तर्पणं कुर्यात् &c. -2 A bad country; The Smṛitis mention several places of this description : म्लेच्छ, आनर्तक, अङ्ग, मगध, सुराष्ट्र, दक्षिणापथ, वङ्ग, कलिङ्ग &c. -Comp. -कालः wrong place and time; अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते । Bg.17.22. -स्थ a. [स. त.] in the wrong place, out of place; absent from one's country.
adhyāpakaḥ अध्यापकः [अधि-इ-णिच्-ण्वुल्] A teacher, preceptor, instructor; especially of the Vedas; व्याकरण˚, न्याय˚ professor or _x001F_+teacher of _x001F_2grammar, logic &c.; भृतक˚ a hired teacher, mercenary teacher; ˚उदितः styled a professor. According to Viṣṇu-Smṛiti an adhyāpaka is of 2 kinds : he is either an Achārya i. e. one who invests a boy with the sacred thread and initiates him into the Vedas, or he is an Upādhyāya i. e. one who teaches for livelihood (वृत्त्यर्थम्) See Ms.2.14-141. and the two words. [उपनीय तु यः शिष्यां वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते ॥ एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । यो$ध्यापयति कृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥]
adhyāya अध्याय a. [इ-घञ् P.III.3.21] (At the end of comp.) A reader, student, one who studies; वेदाध्यायः a student of the Vedas; so मन्त्र˚ -यः 1 Reading, learning, study, especially of the Vedas; प्रशान्ताध्यायसत्कथा (नगरी) Rām. -2 Proper time for reading or for a lesson; ˚ज्ञाः प्रचक्षते Ms.4.12, see अनध्याय also. -3 A lesson, lecture; अधीयते$स्मिन् अध्यायः P.III.3.122; so स्वाध्यायो$ध्येतव्यः. -4 A chapter, a large division of a work, such as of the Rāmāyaṇa, Mahābhārata, Manu-smṛiti, Pāṇini's Sūtras &c. The following are some of the names used by Sanskrit writers to denote chapters or divisions of works :--सर्गो वर्गः परिच्छेदोद्घाताध्यायाङ्क- संग्रहाः । उच्छ्वासः परिवर्तश्च पटलः काण्डमाननम् । स्थानं प्रकरणं चैव पर्वोल्लासाह्निकानि च । स्कन्धांशौ तु पुराणादौ प्रायशः परिकीर्तितौ ॥
anupātakam अनुपातकम् [पातकं ब्रह्महत्यादि तत्सदृशम्] A heinous crime such as theft, murder, adultery &c. 35 such sins are enumerated in Viṣṇusmṛiti; Manu mentions 3 kinds; See 11.54-58.
anta अन्त a. [अम्-तन् Uṇ.3.86] 1 Near. -2 Last. -3 Handsome, lovely; Me.23; दन्तोज्ज्वलासु विमलोपलमे- खलान्ताः Śi.4.4, (where, however, the ordinary sense of 'border' or 'skirt' may do as well, though Malli. renders अन्त by रम्य, quoting the authority of शब्दार्णव - 'मृताववसिते रम्ये समाप्तावन्त इष्यते'). -4 Lowest, worst. -5 Youngest. -तः (n. in some senses) 1 (a) End, limit, boundary (in time or space); final limit, last or extreme point; स सागरान्तां पृथिवीं प्रशास्ति H.4.5 bounded by the ocean, as far as the sea; अपाङ्गौ नेत्रयो- रन्तौ Ak.; उद्युक्तो विद्यान्तमधिगच्छति H.3.114 goes to the end of, masters completely; श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः (where अन्त also means end or destruction); जीवलोकसुखानामन्तं ययौ K.59 enjoyed all worldly pleasures; आलोकितः खलु रमणीयानामन्तः K.124 end, furthest extremity; दिगन्ते श्रूयन्ते Bv.1.2. -2 Skirt, border, edge, precinct; a place or ground in general; यत्र रम्यो वनान्तः U.2.25 forest ground, skirts of the forest; ओदकान्तात् स्निग्धो जनो$नुगन्तव्यः Ś.4; उपवनान्तलताः R.9.35 as far as the borders or skirts; वृत्तः स नौ संगतयोर्वनान्ते R.2.58,2.19; Me.23. Upper part (शिरोभाग); महा- र्हमुक्तामणिभूषितान्तम् Rām.5.4.3. -3 End of a texture, edge, skirt, fringe or hem of a garment; वस्त्र˚; पवनप्रनर्तितान्तदेशे दुकूले K.9 (by itself in Veda). -4 Vicinity, proximity, neighbourhood, presence; नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते Ms. 4.116; Y.2.162; जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्गं विधिवद् बहिः 1.143; गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पम् (गह्वरम्) R.2.26; पुंसो यमान्तं व्रजतः P.2.115 going into the vicinity or presence of Yama; अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् S. D.; यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहि Śat. Br. (These four senses are allied). -5 End, conclusion, termination (opp. आरम्भ or आदि); सेकान्ते R.1.51; दिनान्ते निहितम् R.4.1; मासान्ते, पक्षान्ते, दशाहान्ते &c.; एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य Pt.2.175; व्यसनानि दुरन्तानि Ms.7.45; दशान्तमुपेयिवान् R.12.1 going to the end of the period of life (end of the wick); व्यसनं वर्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति Pt.2.18; oft. in comp. in this sense, and meaning 'ending in or with', 'ceasing to exist with', 'reaching to the end'; तदन्तं तस्य जीवितम् H.1.91 ends in it; कलहान्तानि हर्म्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ॥ Pt.5.76; विशाखान्ता गता मेघा प्रसूत्यन्तं च यौवनम् । प्रणामान्तः सतां कोपो याचनान्तंहि गौरवम् ॥ Subhā. फलोदयान्ताय तपःसमाधये Ku.5.6 ending with (lasting till) the attainment of fruit; यौवनान्तं वयो यस्मिन् Ku.6.44; R.11.62,14.41; विपदन्ता ह्यविनीतसंपदः Ki.2.52; युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः Ms.1.73 at the end of 1 Yugas; प्राणान्तं दण़्डम् Ms.8.359 capital punishment (such as would put an end to life). -6 Death, destruction; end or close of life; धरा गच्छत्यन्तं Bh.3.71 goes down to destruction; योगेनान्ते तनुत्यजाम् R.1.8; एका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते 2.48;12.75; ममाप्यन्ते Ś.6; अद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति Udb.; औषध्यः फलपाकान्ताः Ms.1.46; अन्तं या To be destroyed, perish, be ruined. -7 (In gram.) A final syllable or letter of a word; अजन्त ending in a vowel; so हलन्त, सुबन्त, तिडन्त &c. -8 The last word in a compound. -9 Ascertainment, or settlement (of a question); definite or final settlement; pause, final determination, as in सिद्धान्त; न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये Rām.6.17.58 उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः Bg.2.16 (सदसतोः इत्यर्थः). -1 The last portion or the remainder (n. also); निशान्तः; वेदान्तः &c. वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितो$न्यांश्च संपठेत् ॥ Bṛihadyogi- yājñavalkya Smṛiti 12.34. -11 Underneath, inside, inner part; युष्मदीयं च जलान्ते गृहम् Pt.4 in water, underneath water; सुप्रयुक्तस्य दम्भस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति Pt.1.22 does not penetrate or dive into, sound, fathom; आशङ्कितस्यान्तं गच्छामि M.3 shall dive deep into, fully satisfy, my doubts. -12 Total amount, whole number or quantity. -13 A large number. -14 Nature, condition; sort, species; मम मोक्षस्य को$न्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभो Mb.12.282.32. एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः Ms.1.5. -15 Disposition; essence; शुद्धान्तः -16 Division (विभाग); ते$नया कात्यायन्या$न्तं करवाणीति Bri. Up.2.4.1. [cf. Goth. andeis, and; Germ. ende and ent; also Gr. anti; L. ante]. cf. अन्तस्तु भागे$- वसिते रचनायां च तत्परे । मृतौ निषेवणे रम्ये समाप्तावग्रमध्ययोः ॥ स्वरूपे च समीपे च पुंलिङ्गे$पि प्रकीर्तितः । Nm. -Comp. -अवशा- यिन् m. [अन्ते पर्यन्तदेशे अवशेते] a chāṇḍāla. -अवसायिन् [नखकेशानामन्तं अवसातुं छेत्तुं शीलमस्य, सो-णिनि] 1 a barber. -2 a chāṇḍāla, low caste. -3 N. of a sage, see अन्त्याव- सायिन् (अन्ते पश्चिमे वयसि अवस्यति तत्त्वं निश्चिनोति). -उदात्त a. having the acute accent on the last syllable. (-त्तः) the acute accent on the last syllable; P.VI,1.199. -ओष्ठः The lower lip (अधरोष्ठ); रुधिरं न व्यतिक्रामदन्तोष्ठादम्ब मा शुचः Mb.11.15.16. -कर, -करण,-कारिन् a. causing death or destruction, fatal, mortal, destructive; क्षत्रिया- न्तकरणो$पि विक्रमः R.11.75 causing the destruction of; राज्यान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् Ms.9.221; अहमन्तकरो नूनं ध्वान्तस्येव दिवाकरः Bk. -कर्मन् n. death, destruction; षो अन्तकर्मणि Dhātupāṭha. -कालः, -वेला time or hour of death; स्थित्वा स्यामन्तकाले$पि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति Bg.2.72. -कृत् m. death; वर्जयेदन्तकृन्मर्त्यं वर्जयेदनिलो$नलम् Rām. -कृद्दशाः N. of the eighth of the twelve sacred Aṅga texts of the Jainas (containing ten chapters). -ग a. having gone to the end of, thoroughly conversant or familiar with, (in comp.); शाखान्तगमथाध्वर्युम् Ms.3.145. -गति, -गामिन् a. perishing. प्राप्तो$न्तगामी विपरीतबुद्धिः Rām.6.59.94. -गमनम् 1 going to the end, finishing, completing; प्रारब्धस्य ˚नं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् -2 death, perishing, dying. -चक्रम् Reading of omens and augury; Kau. A. -चर a. 1 walking about, going to the borders or frontiers. -2 completing or finishing (as a business &c.). -ज a. last born. -दीपकम् a figure of speech (in Rhetoric). -परिच्छदः a. cover, covering utensil. राजतान्तपरिच्छदां दिव्यपायससंपूर्णां पात्रीम् Rām.1.16.14. -पालः 1 a frontier-guard, guarding the frontiers; विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् Rām.5.6.9. ˚दुर्गे M.1; त्वदीयेनान्तपाले- नावस्कन्द्य गृहीतः ibid. -2 a door-keeper (rare). सुद्युम्न- स्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् Mb.12.23.29. -भव, -भाज् a. being at the end, last. -लीन a. hidden, con- cealed. -लोपः dropping of the final of a word. (न्ते˚) -वासिन् a. dwelling near the frontiers, dwelling close by. -m. [अन्ते गुरुसमीपे वस्तुं शीलं यस्य] 1 a pupil (who always dwells near his master to receive instruction); P.IV.3.14;VI.2.36.; Ms.4.33. -2 a chāṇḍāla (who dwells at the extremity of a village). -वेला = ˚कालः q. v. -व्यापत्तिः f. change of the final syllable, as in मेघ from मिह् Nir. -शय्या 1 a bed on the ground. -2 the last bed, death-bed; hence death itself. -3 a place for burial or burning. -4 a bier or funeral pile. -संश्लेषः union (सन्धि), joint; सुखदुःखान्तसंश्लेषम् (काल- चक्रम्) Mb.14.45.3. -सत्क्रिया last rites, funeral ceremonies, obsequies. -सढ् m. pupil; तमुपासते गुरुमिवा- न्तसदः Ki.6.34. -स्वरितः the svarita accent on the last syllable of a word.
amṛta अमृत a. 1 Not dead; अमृते जारजः कुण्डः Ak. -2 Immortal; अपाम सोममृता अभूम Rv.8.48.3; U.1.1. ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च Bg.14.27. -3 Imperishable, Indestructible, eternal. -4 Causing immortality. -5 Beautiful, agreeable, desired. पाञ्चजन्याभिषिक्तश्च राजा$- मृतमुखो$भवत् Mb.12.4.17. -तः 1 A god, an immortal, deity. आरुरोह यथा देवः सोमो$मृतमयं रथम् Mb.12.37.44. -2 N. of Dhanvantari, physician of the gods; also N. of Indra, of the sun, of Prajāpati, of the soul, Viṣṇu and Śiva. -3 N. of a plant (वनमुद्ग, Mar. मटकी) -4 N. of the root of a plant (वाराहीकन्द, Mar. डुकरकंद). -ता 1 Spirituous liquor. -2 N. of various plants; e. g. आमलकी, हरीतकी, गुडूची, मागधी, तुलसी, इन्द्रवारुणी, ज्योतिष्मती, गोरक्षदुग्धा, अतिविषा, रक्तत्रिवृत्, दूर्वा, स्थूलमांसहरीतकी. -3 N. of one of the Nāḍīs in the body; नाडीनामुदयक्रमेण जगतः पञ्चामृताकर्षणात् Māl.5.2. -5 One of the rays of the sun; सौरीभिरिव नाडीभिरमृताख्याभिरम्मयः R.1.58. -तम् 1 (a) Immortality, imperishable state; न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि Rv.1.129.2; Ms.22.85. (b) Final beatitude, absolution; तपसा किल्विषं हन्ति विद्ययामृतमश्रुते Ms.12.14; स श्रिये चामृताय चAk. -2 The collective body of immortals. -3 (a) The world of immortality, Paradise, Heaven; the power of eternity, immortal light, eternity. -4 Nectar of immortality, ambrosia, beverage of the gods (opp. विष) supposed to be churned out of the ocean; देवासुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे Ki.5.3; विषादप्यमृतं ग्राह्यम् Ms.2.239; विषमप्यमृतं क्वचिद्भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छया R.8.46; oft. used in combination with words like वाच्, वचनम्, वाणी &c; कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् R.3.16; आप्यायितो$सौ वचनामृतेन Mb.; अमृतं शिशिरे वह्निरमृतं क्षीरभोजनम् Pt.1.128 the height of pleasure or gratification. -5 The Soma juice. -6 Antidote against poison. -7 The residue or leavings of a sacrifice (यज्ञशेष); विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं वा$मृतभोजनः Ms.3.285. -8 Unsolicited alms, alms got without solicitation; मृतं स्याद्याचितं भैक्षम- मृतं स्यादयाचितम् Ms.4.4-5. -9 Water; मथितामृतफेनाभमरजो- वस्त्रमुत्तमम् Rām.5.18.24. अमृताध्मातजीमूत U.6.21; अमृता- दुन्मथ्यमानात् K.136; cf. also the formulas अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा and अमृतापिधानमसि स्वाहा; Mahānār. Up.7 and 1; repeated by Brāhmaṇas at the time of sipping water before the commencement and at the end of meals. -1 A drug. -11 Clarified butter; अमृतं नाम यत् सन्तो मन्त्रजिह्वेषु जुह्वति Śi.2.17. -12 Milk; अमृतं च सुधा चैव सुधा चैवामृतं तथा Mb.13.67.12. -13 Food in general. -14 Boiled rice. -15 Anything sweet, anything lovely or charming; a sweetmeat. यथामृतघटं दंशा मकरा इव चार्णवम् Rām.7.7.3. -16 Property. -17 Gold. -18 Quicksilver. -19 Poison. -2 The poison called वत्सनाभ. -21 The Supreme Spirit (ब्रह्मन्). -22 N. of sacred place. -23 N. of particular conjunctions of Nakṣatras (lunar asterisms) with week days (वारनक्षत्रयोग) or of lunar days with week days (तिथि- वारयोग). -24 The number four. -25 splendour, light. [cf. Gr. ambrotos, ambrosia; L. immortalis]. cf. अमृतं वारि सुरयोर्निर्वाणे चातिसुन्दरे । अयाचिते यज्ञशेषे पुंसि धन्वन्तरे$पि च । पीयूषे च धृते दीप्तावाचार्ये विबुधे$पि च । हरीतक्यामाम- लक्यां गलूच्यामपि तत्स्त्रियाम् । Nm. -Comp. -अंशुः, -करः, -दीधितिः, -द्युतिः, -रश्मिः &c. epithets of the moon; अमृतदीधितिरेष विदर्भजे N.4.14; अमृतांशूद्भव born from the moon; from whom was born the moon, N. of Viṣṇu. -अंशुकः An interior variety of gems having white rays, Kau. A.2.11. -अक्षर a. immortal and imperishable; क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः Śvet. Up. -अग्रभूः N. of the horse of Indra (उच्चैःश्रवस्); अमृताग्रभुवः पुरेव पुच्छम् Śi. 2.43. -अन्धस्, -अशनः, -आशिन् m. 'one whose food is nectar'; a god, an immortal. -अपिधानम् Water sipped after eating nectar-like food so as to overlay it like a cover. -असु a. whose soul is immortal; अमृतासुर्वर्धमानः सुजन्मा Av.5.1.1. -आशः 1 N. of Viṣṇu. -2 a god; इदं कार्यममृताशाः शृणोमि Mb.12.299.7. -आसङ्गः a sort of collyrium. -आहरणः N. of Garuḍa who once stole Amṛita. -इष्टका a kind of sacrificial brick shaped like the golden head of men, beasts &c. (पशुशीर्षाणि). -ईशः, ईश्वरः N. of Śiva. -उत्पन्ना a fly. (-न्नम्), -उद्भवम् 1 A kind of collyrium (खर्परीतुत्थम्). -2 Potassium permanganate -उपस्तरणम् Water sipped as a substratum for the nectar-like food. (-वः) N. of the Bilva tree. -ओदनः Name of a son of Siṁhahanu, and uncle of Śākyamuni. -करः, -किरणः 'nectar-rayed', the moon. -कुण्डम् a vessel containing nectar. -क्षारम् sal ammoniac. (Mar. नवसागर). -गतिः N. of a metre consisting of 4 syllables. -गर्भ a. filled with water or nectar; ambrosial. (-र्भः) 1 the individual soul. -2 the Supreme Soul. -3 child of immortality (said of sleep); देवानाममृतगर्भो$सि स्वप्न Av.6.46.1. -चितिः f. an arrangement or accumulation of sacrificial bricks conferring immortality. -ज a. produced by or from nectar. (-जः) a sort of plant, Yellow Myrobalan (Mar. हिरडा). -जटा N. of a plant (जटामासी). -तरङ्गिणी moonlight. -तिलका N. of a metre of 4 lines, also called त्वरितगति. -द्रव a. shedding nectar. (-वः) flow of nectar. -धार a. shedding nectar. (-रा) 1 N. of a metre. -2 flow of nectar. -नन्दनः A pavilion with 58 pillars (Matsya P.27.8.). -नादोपनिषद् f. 'The sound of immortality', Name of an Upaniṣad. -पः 1 a drinker of nectar' a god or deity. -2 N. of Viṣṇu. -3 one who drinks wine; ध्रुवममृतपनामवाञ्छयासावधरममुं मधुपस्तवा- जिहीते Śi.7.42. (where अ˚ has sense 1 also). -पक्षः 1 having golden or immortal wings, a sort of hawk. -2 the immortal or golden wings of sacrificial fire. -3 fire itself. -फलः N. of two trees पटोल and पारावत. (-ला) 1 a bunch of grapes, vine plant, a grape (द्राक्षा) -2 = आमलकी. (-लम्) a sort of fruit (रुचिफल) found in the country of the Mudgalas according to Bhāva P. -बन्धुः Ved. 1 a god or deity in general. -2 a horse or the moon. -3 A friend or keeper of immortality; तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः Rv.1.72.5. -बिन्दू- पनिषद् f. 'drop of nectar', :N. of an Upaniṣad of the Atharvaveda. -भल्लातकी a sort of medicinal preparation of ghee mentioned by Chakradatta. -भवनम् N. of a monastery (built by Amṛitaprabha); Raj. T. -भुज् m. an immortal, a god, deity; one who tastes the sacrificial residues. -भू a. free from birth and death. -मति = ˚गति q. v. -मन्थनम् 1 churning (of the ocean) for nectar. -2 N. of the chapters 17 to 19 of Mb.1. -मालिनी N. of Durgā. -मूर्तिः The moon; आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना Bhāg.4.16.9. -योगः see under अमृत. -रसः 1 nectar, ambrosia; काव्यामृतरसास्वादः H.1; विविधकाव्यामृतरसान् पिवामः Bh.3.4. -2 the Supreme Spirit. (-सा) 1 dark-coloured grapes. -2 a sort of cake (Mar. अनर्सा). -लता, -लतिका a nectar-giving creeping plant (गुडूची). -वाक a. producing nectar like sweet words. -संयावम् a sort of dish mentioned in Bhāva P. -सार a. ambrosial; ˚राणि प्रज्ञानानि U.7. (-रः) 1 clarified butter. -2 a sort of अयःपाक. ˚जः raw sugar, molasses (गुड). -सूः, -सूतिः 1 the moon (distilling nectar). -2 mother of the gods. -सोदरः 1 'brother of nectar', the horse called उच्चैःश्रवस्. -2 a horse in general. -स्रवः flow of nectar. (-वा) N. of a plant and tree (रुदन्ती-रुद्रवन्ती; Mar. रानहरभरा). -स्त्रुत् a. shedding or distilling nectar; स्वरेण तस्याममृतस्रुतेव Ku.1.45.
arjaka अर्जक a. [अर्ज्-ण्वुल्] (-र्जिका f.) Procuring, acquiring; one who acquires or gets; अर्जको ह्यंशमाहरेत् Smṛiti. -कः N. of several plants सितपर्णास, वर्वरीभेद; सामान्यतुलसी.
āpta आप्त p. p. [आप्-क्त] 1 Got, obtained, gained; ˚कामः, शापः &c. -2 Reached, overtaken, equalled, engrossed; यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यते Bṛi. Up.3.1.3. -3 Reaching to, extending as far as. -4 Trustworthy, reliable, credible (as news &c.). -5 Trusty, confidential, faithful (person); कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैः R.3.12;5.39; आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु Ms.8.63. -6 (a) Clever, skilful; प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः Ms.8.294. (b) Apt, fit. -7 Full, complete, abundant; न सत्यं दानमानौ वा यज्ञो वाप्याप्तदक्षिणः Rām.2.3.35. यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्त- दक्षिणैः Ms.7.79. -8 True, exact. -9 Intimate, closely related, acquainted; कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनम् U.4.17 relatives; Ms.5.11. -1 Appointed. -11 Generally received, commonly used; authentic. -12 Accused, prosecuted. -13 Reasonable, sensible. -14 Beneficial, useful; अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना Rām.6.9.1. -प्तः 1 A trustworthy, reliable, or fit person; credible person or source, guarantee; आप्तः यथार्थवक्ता T. S. -2 A relative, friend; निग्रहात्स्वसुराप्तानां वधाच्च धनदानुजः R.12.52; कथमाप्तवर्गो$यं भवत्याः M.5; Y.1.28, 2.71; Ms.2.19;8.64. -3 An Arhat. -प्ता A twisted lock of hair (जटा). -प्तम् 1 A quotient. -2 (In Math.) Equation of a degree. -Comp. -आगमः Proper knowledge परोक्षमाप्तागमात् सिद्धम् Sāṅ. K.6. -आधीन a. Dependent on trustworthy person. -उक्तिः f. 1 an augment. -2 an affix. -3 a word of received acceptation and established by usage only; see आप्तवाच् also. -काम a. 1 one who has obtained his desire; येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्रकामाः Muṇḍa.3.1.6. -2 one who has renounced all worldly desires and attachments. (-मः) the Supreme Soul. -कारिन् a. doing things in a fit or confidential manner; अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुषैराप्तकारिभिः Ms.9.12. m. a trusty, agent or confidential servant; तस्माद्गच्छन्तु पुरुषाः स्मारणायाप्तकारिणः Mb.3.239.17. -गर्भा a pregnant woman. -दक्षिण a. having proper or abundant gifts. -वचनम् 1 received text or authority, revelation. -2 the words of a credible or trustworthy person; R.11.42, इत्याप्तवचनाद्रामो विनेष्यन्वर्णविक्रियाम् 15.48. -वाक्यम् a true or correct sentence; आप्तवाक्यं शब्दः T. S. -वचनम् above. cf. आप्तश्रुतिराप्तवचनम् तु Sāṅ. K.5. -वाच् a. worthy of belief, regarded as authority, one whose words are credible and authoritative; पराति- संधानमधीयते यैर्विद्येति ते सन्तु किलाप्तवाचः Ś.5.25. f. 1 the advice of a friend or credible person. -2 the Vedas or Śruti; a word of authority (said to apply to Smṛitis, Ithihāsas and Purāṇas also, which are considered as authoritative evidence); आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वा प्रति का कथा R.1.28. -श्रुतिः f. 1 the Vedas. -2 Smṛitis &c. आप्तश्रुतिराप्तवचनम् तु । Sāṅ. K.5.
udvāhaḥ उद्वाहः 1 Bearing up, supporting. -2 Marriage, wedding; असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि Ms.3.43. उद्वाहस्नानवेलां कथयति भवतः सिद्धये सिद्धलोकः Nāg.2.13. (The Smṛitis mention 8 forms of marriage :- ब्राह्मो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः ॥ -Comp. -ऋक्षम् A Nakṣatra auspicious for a marriage. उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः Bhāg.1.53. 4. -तत्त्वम् N. of a work of Raghunandana on marriage ceremonies.
kīlālaḥ कीलालः 1 A heavenly drink similar to Amṛita, beverage of the gods. -2 Honey. -3 A beast. -लम् 1 Blood. जलयन्त्रजलाकारकीलालोत्कलिकाकुलाः Śiva. B.14.33. बद्धः सत्यमपां निधिर्जलनिधिः कीलालधिस्तोयधिः Udb. -2 water -Comp. -जम् Flesh. -धिः the ocean. -पः a demon, goblin; न धर्मनिरतः कीलालपो नासुरः.
kuṇḍaḥ कुण्डः डी डम् [cf. Uṇ.1.112] 1 A bowl-shaped vessel, a basin, bowl. -2 A round hole in the ground for receiving and preserving water. बलं नागसहस्रस्य यस्मि- न्कुण्डे प्रतिष्ठितम् Mb.1.128.68. -3 A hole in general; अग्निकुण्डम्. -4 A pool, well; especially one consecrated to some deity or holy purpose. -5 The bowl of a mendicant. -6 A water-jar (कमण्डलु). -डः (-डा f.) A son born in adultery, the son of a woman by a man other than her husband while the husband is alive; पत्यौ जीवति कुण्डः स्यात् Ms.3.174; Y.1.22. -ण्डा An epithet of Durgā. -Comp. -आशिन् m. a pander, pimp, one who depends for his livelihood on a कुण्ड i. e. a bastard, or adulterine; अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः । यस्तयो- रन्नमश्नाति स कुण्डाशीति कथ्यते ॥ Deval Smṛiti; Ms.3.158; Y.1.224. -ऊधस् (कुण्डोध्नी P.V.4.131) 1 ऊधसो$नङ् a cow with a full udder भुवं कोष्णेन कुण्डोध्नी; R.1.84. -2 a woman with a full bosom. -कीटः 1 a keeper of concubines. -2 a follower of the Chārvāka doctrine, an atheist. -3 a Brāhmaṇa born in adultery. -कीलः a low or vile man. -गोलम्, -गोलकम् 1 gruel. -2 a group of कुण्ड and गोलक (taken together); cf. परदारेषु जायेते द्वौ पुत्रौ कुण्डगोलकौ । पत्यौ जीवति कुण्डः स्यात् मृते भर्तरि गोलकः ॥ Ms.3.174. -धारः 1 N. of a cloud; Mb.12.271.2. -2 N. of a Nāga; Mb.2.9.9. -पाय्यः (कुण्डेन पीयते अत्र क्रतौ) क्रतौ कुण्डपाय्यस- ञ्चाय्यौ P.III.1.13; a sacrifice; कुण्डपाय्यवतां कच्चिदग्नि- चित्यावतां तथा Bk.4.67. -भेदिन् a. Clumsy.
kullūkaḥ कुल्लूकः N. of learned commentator on Manusmṛiti.
kṣīraḥ क्षीरः रम् 1 Milk; हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś.6.28. -2 The milky juice or sap of trees, exudation; resin; ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः Me.19; Ku.1.9. -3 Water; तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः Rām.2.15.6. -रः See क्षीरस्वामिन्; क्षीराभिधाच्छब्दविद्योपाध्यायात्संभृतश्रुतः Rāj. T.4. 489. -रा -री N. of several plants containing a milky sap. -री A dish prepared with milk (Mar. खीर). -Comp. -अदः an infant, a sucking child. -अब्धिः 1 the sea of milk. -2 the अमृत; भो वैनतेय क्षीराब्धिः प्रारब्धो मथितुं सुरै Ks.22.186. ˚जः 1 the moon. -2 the Amṛita or nectar produced at the churning of the sea. -3 an epithet of Śeṣa. -4 a pearl. ˚जम् sea-salt. ˚जा, ˚तनया an epithet of Lakṣmī. -आह्वः the pine tree. -उदः cf. [P.VI.3.57 Vārt.] 1 the sea of milk; क्षीरोदवेलव सफेन- पुञ्जा Ku.7.26. ˚तनयः, ˚नन्दनः, ˚तनया, ˚सुता an epithet of Lakṣmī. -उत्तरा inspissated milk. -उत्थम् fresh butter. -उदधि = क्षीरोद q. v. above. -ऊर्मिः a wave of the sea of milk; R.4.27. -ओदनः rice boiled with milk; क्षीरौ- दनं पाचयित्वा Bṛi. Up.3.4.14. -कण्ठः -कण्ठकः a young child (having milk in the throat); त्वया तत्क्षीरण्कठेन प्राप्त- मारण्यकं व्रतम् Mv.4.52,5.11. क्षीरकण्ठाविमौ वत्सौ वत त्वन्मय- जीवितौ Śiva. B.2.24 and 5. -कुण्डम् a milk-pot; कश्चि- द्दुदोह कश्चिच्च क्षीरकुण्डमधारयत् Ks.63.188. -जम् coagulated milk. -दात्री yielding milk (as a cow). -द्रुमः the Aśvattha tree. -धात्री a wet-nurse. -धिः, -निधिः the sea of milk; इन्दुः क्षीरनिधाविव R.1.12. -धेनुः f. a milch cow. -नीरम् 1 water and milk. -2 milk-like water. -3 a fast embrace. -पः a child. -पाक a. cooked in milk; शतं महिषान् क्षीरपाकमोदनम् Rv.8.77.1. -पाणः an inhabitant of Uśīnara. (-णम्, -नम्) drinking milk. (-णी) any vessel out of which milk is drunk. -भृत a. supported by milk (as a Gopāla); receiving wages in the form of milk; गोपः क्षीरभृतो यस्तु Ms.8.231. -वारिः, -वारिधिः the sea of milk; गत्वा च क्षीरवारिधिम् Ks.22.188. -विकृतिः f. inspissated milk; any product made from milk (as cheese &c.). -वृक्षः 1 N. of the four trees न्यग्रोध, उदुम्बर, अश्वत्थ and मधूक. -2 the glomerous fig-tree. -व्रतम् living upon milk in consequence of a vow. -शरः cream, the skim of milk. -समुद्रः, -सागरः the sea of milk. यथा भगवता ब्रह्मन्मथितः क्षीरसागरः Bhāg.8.5.11. -सर्पिस् n. ghee (घृत). -सारः butter; क्षीरसारमपनीय शङ्कया स्वीकृतं यदि पलायनं त्वया Udb. -स्निग्ध a. unctuous with milky juice or sap; Ś.3.6. (v.l.) -स्फटिकः a precious stone. -स्वामिन् m. a commentator on the Amarakośa and a grammarian. -हिण्डीरः the foam of milk.
garuḍaḥ गरुडः [गरुद्भयां डयते, डी-ड पृषो˚ तलोपः, गॄ-उडच् Uṇ 4. 166.] 1 N. of the king of birds. [He is a son of Kaśyapa by his wife Vinatā. He is the chief of the feathered race, an implacable enemy of serpents, and elder brother of Aruṇa. In a dispute between his mother and Kadrū, her rival, about the colour of उचैःश्रवस् Kadrū defeated Vinatā, and, in accordance with the conditions of the wager, made her her slave. Garuḍa brought down the heavenly beverage (Amṛita) to purchase her freedom, not, however, without a hard struggle with Indra for the same. Vinatā was then released; but the Amṛita was taken away by Indra from the serpents. Garuḍa is represented as the vehicle of Visnu, and as having a white face, an aquiline nose, red wings and a golden body.] -2 A building or architecture (such as चिति) shaped like Garuḍa; गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणो$ष्टादशात्मकः Rām.1.14. 29. -3 N. of a particular military array. -Comp. -अग्रजः an epithet of Aruṇa, the charioteer of the sun; विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन Śi.4.14. -अङ्कः an epithet of Viṣṇu. -अङ्कितम्, -अश्मन् m. -उत्तीर्णम् an emerald. -ध्वजः an epithet of Viṣṇu; समाहितमतिश्चैव तुष्टाव गरुडध्वजम् V. P. -व्यूहः a particular military array.
tantriḥ तन्त्रिः न्त्री f. 1 A string, cord; न लङ्घयेद्वत्सतन्त्रीम् Ms.4.38. -2 A bow-string. -3 The wire of a lute; इमास्तन्त्रीः सुमधुराः Rām.7.93.13; तन्त्रीमार्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचित् Me.88. -4 A sinew. -5 A tail. -6 A young woman having peculiar qualities. -7 A lute. -8 N. of the plant Amṛitā. -Comp. -भाण्डम् the Indian lute. -मुखः peculiar position of the hand.
divya दिव्य a. [दिवि भवः यत्] 1 Divine, heavenly, celestial; दिव्यस्त्वं हि न मानुषः Mb.3.252.8. -2 Supernatural, wonderful; परदोषेक्षणदिव्यचक्षुषः Śi.16.29; दिव्यं ददामि ते चक्षुः Bg.11.8. -3 Brilliant, splendid. -4 Charming, beautiful. -व्यः 1 A superhuman or celestial being; दिव्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्तात् Śi.8.64. -2 Barley. -3 An epithet of Yama. -4 A fragrant resin, bdellium. -5 A philosopher. -व्यम् 1 Celestial nature, divinity. -2 The sky. -3 An ordeal (of which 1 kinds are enumerated); cf. Y.2.22,95. -4 An oath, a solemn declaration. -5 Cloves. -6 A kind of sandal. -7 A kind of water. -Comp. -अंशुः the sun. -अङ्गना, -नारी, -स्त्री a heavenly nymph, celestial damsel, an apsaras. -अदिव्य a. partly human and partly divine (as a hero, such as Arjuna). -अवदानम् N. of Buddhistic work from Nepal (written in Sanskrit). -उदकम् rainwater. -उपपादुकः a god. -ओषधिः f. a herb of great supernatural efficacy, i. e. curing snake-poison; हिमवति दिव्यौषधयः Mu.1.23. -कारिन् a. 1 taking an oath. -2 undergoing an ordeal. -क्रिया the application of an ordeal; निःसंभ्रमः स्तम्भयितुं देव दिव्यक्रियामयम् Rāj. T.4.94. -गन्धः sulphur. (-न्धा) large cardamoms. (-न्धम्) cloves. -गायनः a Gandharva. -चक्षुस् a. 1 having divine vision, heavenly-eyed; त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा R.3.45. -2 blind. (-m.) 1 a monkey. -2 an Astrologer. -3 Arjuna. -4 one who has prophetic vision; दिव्यचक्षुर्ज्योतिषिके पार्थात्मज्ञानिनोरपि Nm. (-n.) a divine or prophetic eye, supernatural vision, the power of seeing what is invisible by the human eye. -ज्ञानम् supernatural knowledge. -दृश् m. an astrologer. -दोहदम् a present offered to a deity for the accomplishment of one's desired object. -धुनी N. of Bhāgīrathī; दिव्यधुनि मकरन्दे˚ Stotra. -पुष्पः the Karavīra tree. -प्रश्नः inquiry into celestial phenomena or future course of events, augury. -मन्त्रः Om (ओम्); Amṛit. Up.2 -मानम् measuring the time according to the days and years of the gods. -मानुषः a demi-god; दिव्यमानुषचेष्टा तु परभागे न हारिणी Ks.1.47. -रत्नम् a fabulous gem said to grant all desires of its possessor, the philosopher's stone; cf. चिन्तामणि. -रथः a celestial car moving through the air. -रसः 1 quicksilver. 2 heavenly water or love; V.2. -वस्त्र a. divinely dressed. (-स्त्रः) 1 sunshine. -2 a kind of sun-flower. -वाक्यम् a celestial word or voice. -श्रोत्रम् an ear which hears everything. -सरित् f. the celestial Ganges. -सानुः N. of one of the Viśvedevas. -सारः the Sāla tree. -स्त्री an Apsaras.
dus दुस् A prefix to nouns and sometimes to verbs meaning 'bad, evil, wicked, inferior, hard or difficult, &c.' (N. B. The स् of दुस् is changed to र् before vowels and soft consonants, see दुर्; to a Visarga before sibilants, to श् before च् and छ्, and to ष् before क् and प्.) -Comp. -उपस्थान a. difficult to be approached; यो रणे दुरुपस्थानो हस्तरोधं दधद् धनुः Bk.5.32. -कर a. 1 wicked, acting badly; काँल्लोकांस्तु गमिष्यामि कृत्वा कर्म सुदुष्करम् Mb.12. 27.18. -2 hard to be done or accomplished, arduous, difficult; वक्तुं सुकरं कर्तुं दुष्करम् 'sooner said than done'; Amaru.46; Mk.3.1.; Ms.7.55. (-रम्) 1 a difficult or painful task or act, difficulty. -2 atmosphere, ether. -कर्मन् n. 1 any bad act, sin, crime. -2 any difficult or painful act. -3 A wicked man; ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः Mb. -कालः 1 bad times; दुष्काले$पि कलाव- सज्जनरुचौ प्राणैः परं रक्षता Mu.7.5. -2 the time of universal destruction. -3 an epithet of Śiva. -कुलम् a bad or low family; (आददीत) स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि Ms.2.238. -कुलीन a. low-born. -कुह a. hypocritical; अतीन्द्रियेणात्मनि दुष्कुहो$यं मया जनो योजयितुं न शक्यः Bu. Ch.1.18. -कृत्, -कृतिन् m. a wicked person; विनाशाय च दुष्कृताम् Bg.4.8; पुनः पुनर्दुष्कृतिनं निनिन्द R.14.57. -कृतम्, -कृतिः f. a sin, misdeed; उभे सुकृतदुष्कृते Bg.2.5; (ददर्श) ततस्तान् भिद्यमानांश्च कर्मभिः दुष्कृतैः स्वकैः Rām.7.21.21. -क्रम a. ill-arranged, unmethodical, unsystematic. -क्रिया a misdemeanour, bad act. -क्रीत a. not properly purchased; क्रीत्वा मूल्येन यो द्रव्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी Nārada Smṛiti. -चर a. 1 hard to be performed or accomplished, arduous, difficult; चरतः किल दुश्चरं तपस्तृण- बिन्दोः परिशङ्कितः पुरा R.8.79; Ku.7.65. -2 inaccessible, unapproachable. -3 acting ill, behaving wickedly. (-रः) 1 a bear. -2 a bi-valve shell. ˚चारिन् a. practising very austere penance. -चरित a. wicked, ill-behaved, abandoned. (-तम्) misbehaviour, ill-conduct; तथा दुश्चरितं सर्वं वेदे त्रिवृति मज्जति Ms.11.263. -चर्मन् a. affected with a disease of the skin, leprous. (-m.) 1 a circumcised man, or one whose prepuce is naturally wanting. -चिकित्स्य a. difficult to be cured, incurable. सुदुश्चिकि- त्स्यस्य भवस्य मृत्योर्भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गताः स्म Bhāg.4.3.38. -चिक्यम् the third लग्नराशि; दुश्चिक्यं स्यात्तृतीयकम् Jyotistattvam. -चित्त a. melancholy, sad. -चेष्टितम् misconduct, error. -च्यवनः an epithet of Indra; अत्तुं महेन्द्रियं भागमेति दुश्च्यवनो$धुना Bk.5.11. -च्यावः an epithet of Śiva. -च्छद a difficult to be clothed, tattered. -तर a. (दुष्टर or दुस्तर) 1 difficult to be crossed; तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् R.1.2; Ms;4.242; प्रविशेन्मुखमाहेयं दुस्तरं वा महार्णवम् Pt.1.111. -2 difficult to be subdued, insuperable, invincible. -3 not to be surpassed or excelled. -4 difficult to be borne or endured. -तर्कः false reasoning. -पच (दुष्पच) a. difficult to be digested. -पतनम् 1 falling badly. -2 a word of abuse, abusive epithet (अपशब्द). -परिग्रह a. difficult to be seized, taken, or kept; Pt.1.67. लोकाधाराः श्रियो राज्ञां दुरापा दुष्परिग्रहाः Kām. (-हः) a bad wife. -पान a. difficult to be drunk. -पार a. 1 difficult to be crossed. -2 difficult to be accomplished. -पूर a. difficult to be filled or satisfied; दुष्पूरो- दरपूरणाय पिबति स्रोतःपतिं वाडवः Bh.; Bg.3.39. -प्रकाश a. obscure, dark, dim. -प्रक्रिया little authority; Rāj. T.8.4. -प्रकृति a. ill-tempered. evilnatured. -प्रजस् a. having bad progeny. -प्रज्ञ (दुष्प्रज्ञ) a. weakminded, stupid. -प्रज्ञानम् bad intellect. -प्रणीत a. ill-arranged or managed. (-तम्) impolitic conduct; Mb.8.5.2. -प्रतर a. difficult to be overcome or understood; धर्मं सूक्ष्मतरं वाच्यं तत्र दुष्प्रतरं त्वया Mb.12.19.7. -प्रतीक a. difficult to know or recognise; दुष्प्रतीकमरण्ये$स्मिन्किं तात वनमागतः Rām.2.1.5. -प्रद a. causing pain or sorrow; अद्य भीताः पलायन्तु दुष्प्रदास्ते दिशो दश Rām.2.16.29. -प्रधर्ष, -प्रधृष्य 1 un assailable; see दुर्धर्ष; सा दुष्प्रधर्षा मनसापि हिंस्रैः R.2.27. -2 secure from assault, intangible. -प्रमेय a. immeasurable. -प्रवादः slander, calumnious report, scandal. -प्रवृत्तिः f. bad news, evil report; तेषां शूर्पणखैवैका दुष्प्रवृत्तिहराभवत् R.12.51. -प्रसह (दुष्प्रसह) a. 1 irresistible, terrible. -2 hard to bear or endure; M.5.1; R.3.58. -प्राप, -प्रापण a. unattainable, hard to get; R.1.48; असंयता- त्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः Bg.6.36. -प्रीति f. displeasure. -मरम् a sad demise; अकाले दुर्मरमहो यज्जीवामस्तया विना Bk.6.14. -शंस a. Ved. evil-minded, malevolent, wicked. -शक, -शक्त a.powerless, weak. -शकुनम् a bad omen. -शला N. of the only daughter of धृतराष्ट्र given in marriage to Jayadratha. -शासन a. difficult to be managed or governed, intractable. (-नः) N. of one of the 1 sons of धृतराष्ट्र. [He was brave and warlike, but wicked and intractable. When Yudhiṣṭhira staked and lost even Draupadī, Duhśāsana dragged her into the assembly by her hair and began to strip her of every clothing; but Krisna, ever ready to help the distressed, covered her from shame and ignominy. Bhīma was so much exasperated at this dastardly act of Duhśāsana that he vowed in the assembly that he would not rest till he had drunk the villain's blood. On the 16th day of the great war Bhīma encountered Duhśāsana in a single combat, killed him with ease, and drank, according to his resolution, his blood to his heart's content.] -शील (दुश्शील) a. ill-mannered or ill behaved, reprobate. -शृङ्गी a disloyal wife. -ष्ठु see दुस्थ a. unsettled, in calamity; कथं दुष्ठुः स्वयं धर्मे प्रजास्त्वं पालयिष्यसि Bk.6.132. -संचार a. difficult to be passed; दुःसंचारासु नगरवीथीषु; Pt.1.173. -षम (दुःषम or दुष्षम), -सम (दुःसम or दुस्सम) a. 1 uneven, unlike, unequal. -2 adverse, unfortunate, -3 evil, improper, bad. -षमम्, -समम् ind. ill, wickedly. -सत्त्वम् an evil being. -सथः 1 a dog. -2 a cock; L. D. B. -संधान, -संधेय a. difficult to be united or reconciled. -मृद्धटवत् सुखभेद्यो दुःसन्धानश्च दुर्जनो भवति Subhāṣ. -संस्थित a. very sinful or ugly to look at; Rām.2.9.4. -सह (दुस्सह) a. unbearable, irresistible, insupportable. भवत्यनिष्टादपि नाम दुःसहात् Ku. -साक्षिन् m. a false witness. -साध, -साध्य a. 1 difficult to be accomplished or managed. -2 difficult to be cured. -3 difficult to be conquered. -साधिन् m. door-keeper; L. D. B. -सुप्त a. having bad dreams (in one's sleep). -स्थ, -स्थित a. (written also दुस्थ and दुस्थित) 1 ill-conditioned, poor, miserable. -2 suffering pain, unhappy, distressed; कल्पान्तदुःस्था वसुधा तथोहे Bk. -3 unwell, ill. -4 unsteady, disquieted. -5 foolish, unwise, ignorant. -स्थम् ind. badly, ill, unwell; दुःस्थं तिष्ठसि यच्च पथ्यमधुना कर्तास्मि तच्छ्रो- ष्यसि; Amaru. -स्थितिः f. 1 bad condition or situation, unhappiness, misery. -2 instability. -स्पृष्टम् (दुः-दुस्पृ- ष्टम्) 1 slight touch or contact. -2 slight touch or action of the tongue which produces the sounds य्, र्, ल् and व्; दुस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लृकारः प्लुत एव च. -स्फाटः a kind of weapon; L. D. B. -स्मर a. hard or painful to remember; U.6.34. -स्वप्नः a bad dream.
parama परम a. [परं परत्वं माति-क Tv.] 1 Most distant, last. -2 Highest, best, most excellent, greatest; प्राप्नोति परमां गतिम् Ms.4.14;7.1;2.13. -3 Chief, principal, primary, supreme; सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत् Ms.9.319. -4 Exceeding, extreme. -5 Adequate, sufficient; परमं यत्नमातिष्ठेत् स्तेनानां निग्रहे नृपः Ms.8.32. -6 Worst. -7 Higher than, superior to; न मन्ये वाणि- ज्यात् किमपि परमं वर्तनमिह Pt.1.11. -मम् The utmost or highest; the chief or prominent part; (at the end of comp.) consisting principally of, solely occupied with; कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः Bg.16.11; Ms.6.96. -मम् ind. 1 A particle of assent, acceptance or agreement (well, very well, yes, be it so); ततः परममित्युक्त्वा प्रतस्थे मुनिमण्डलम् Ku.6.35. -2 Exceedingly, very much; परमक्रुद्धः &c. -Comp. -अक्षरम् the sacred syllable 'om' or Brahmā. -अङ्गना an excellent woman. -अणुः an infinitesimal particle, an atom; सिकतात्वादपि परां प्रपेदे पर- माणुताम् R.15.22; परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यम् Bh.2.78; पृथ्वी नित्या परमाणुरूपा T. S; (a परमाणु is thus defined:-- जालान्तरस्थसूर्यांशौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः । भागस्तस्य च षष्ठो यः परमाणुः स उच्यते ॥ Tarka K., or less accurately:-- जाला- न्तरगते रश्मौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः । तस्य त्रिंशत्तमो भागः परमाणुः स उच्यते ॥) ˚अङ्गकः an epithet of Viṣṇu. -अद्वैतम् 1 the Supreme Spirit. -2 pure unitarianism. -अन्नम् rice boiled in milk with sugar. -अपमः the inclination of a planet's orbit to the ecliptic. -अर्थः 1 the highest or most sublime truth, true spiritual knowledge, knowledge about Brahman or the Supreme Spirit; इदं हि तत्त्वं परमार्थभाजाम् Mv.7.2. -2 truth, reality, earnestness; परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः Ś.2.19; oft in comp. in the sense of 'true' or 'real'. ˚मत्स्याः R.7.4. Mv.4.3. -3 any excellent or important object. -4 the best sense. -5 the best kind of wealth. ˚दरिद्र really poor; Mk. ˚भाज a. partaking of the highest truth; Mv. ˚विद् a philosopher. -अर्थतः ind. truly, really, exactly, accurately; विकारं खलु परमार्थतो$ज्ञात्वा$नारम्भः प्रतीकारस्य Ś.4; उवाच चैनं परमार्थतो हरं न वेत्सि नूनं यत एवमात्थ माम् Ku.5.75; Pt.1.136. -अहः an excellent day. -आत्मन् m. the Supreme Spirit or Brahman; न च योगविधेर्नवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनात् R.8.22; स्वर्गापवर्गयो- र्मार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते ॥ Kusum. -आनन्दः 'supreme felicity', Supreme Spirit. -आपद् f. the greatest calamity or misfortune. -आयु- धम् the wheel (चक्र); शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित्तु परमायुधैः Rām.6.58.12. -आर्यः a Bodhisattva (q. v.). -इष्वासः an excellent archer. -ईशः an epithet of Viṣṇu. -ईश्वरः 1 an epithet of Viṣṇu. -2 of Indra. -3 of Śiva. -4 the Almighty god, the Supreme Being. -5 N. of Brahman. -6 a universal monarch, sovereign of the world; see चक्रवर्तिन्. -ऋषिः a great sage. -ऐश्वर्यम् supremacy. -काण़्डः, -ण्डम् a very auspicious moment. -क्रान्तिः f. the sine of the greatest declination. -गतिः f. 1 any chief object or refuge (as a god). -2 final beatitude, emancipation. -गवः an excellent bull or cow. -गहन a. very myserious, profound. -तत्त्वम् the highest truth. -धर्मात्मन् a. very dutiful, virtuous. -पदम् 1 the best position, highest rank. -2 final beatitude; विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः Rv.1.154.5. -परम a. most excellent of all. -पुंस् the Supreme Spirit; N. of Viṣṇu. -पुरुषः, -पूरुषः the Supreme Spirit. -प्रख्य a. celebrated, renowned. -ब्रह्मन् n. the Supreme Spirit. -मुद्रा f. One of the poses of goddess त्रिपुरा. -रसः butter-milk mixed with water. -राजः a supreme monarch. -समुदय a. very auspicious or successful; परमसमुदयेनाश्वमेधेन चेष्ट्वा Mk.1.4. -सम्मत a. highly esteemed; much revered. -हंसः an ascetic of the highest order, one who has controlled and subdued all his senses by abstract meditation; cf. कुटीचक; कुटीचको बहूदकः हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परमो हंसो यो यः पश्चात् स उत्तमः ॥ Hārītāsmṛiti. ˚परिव्राजकाचार्यः N. of Śaṅkarāchārya.
parāśaraḥ पराशरः N. of a celebrated sage, father of Vyāsa and the author of a Smṛiti.
pariṣad परिषद् f. 1 An assembly, a meeting, council, audience; परिषत् स्याद्दशावरा Ms.12.111; अभिरूपभूयिष्ठा परिषदि- यम् Śi.1. -2 A religious assembly or synod; चातुर्वैद्यः प्रकल्पी च अङ्गविद् धर्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणो वृद्धाः परिषत् स्याद्दशा- वरा ॥ Aṅgirasasmṛiti. -3 A group, collection, circle; बटुपरिषदं पुण्यश्रीकः श्रियेव सभाजयन् U.4.19; Rām.2.111.5. Also परिषत्त्वम्; सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते Ms.12.114. परिषदः pariṣadḥ परिषद्यः pariṣadyḥ परिषद्वलः pariṣadvalḥ परिषदः परिषद्यः परिषद्वलः A member of an assembly (councillor, assessor &c.).
parṇam पर्णम् 1 A pinion, wing; as in सुपर्ण. -2 The feather of an arrow. -3 A leaf. -4 The betel-leaf; ततो नृपतिनिदेशात् ते पर्णान्यादाय सैनिकाः (जग्मुः) Parṇāl.5.25. -र्णः The Palāśa tree. -Comp. -अशनम् feeding on leaves. (-नः) a cloud. -असिः a kind of basil. -आहार a. feeding upon leaves; cf. Rām.3.6.2. -उटजम् a hut of leaves, a hermit's hut, a hermitage. -कारः a vendor of betel-leaves. -कुटिका, -कुटी a hut made of leaves. -कूर्चः A kind of religious vow in which one has to drink a decoction of leaves; एतान्येव समस्तानि त्रिरात्रोपोषितः शुचिः । क्वाथयित्वा पिवेदद्भिः पर्णकूर्चो$भि- धीयते ॥ Yama Smṛiti. -कृच्छ्र a kind of expiatory penance which consists in living upon an infusion of leaves and Kuśa grass only for five days; see पर्णोदुम्बर- राजीवबिल्वपत्रकुशोदकैः । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतैः पर्णकृच्छ्र उदाहृतः ॥ Y.3.317 and Mitā. thereon. -खण्डः a tree without apparent blossoms. (-डम्) a collection of leaves. -चरः a kind of deer. -चीरपटः an epithet of Śiva. -चोरकः a kind of perfume (gall-nut). -नरः) the figure of a man made of leaves and burnt in place of a lost corpse. -नालः a leaf-stalk. -भेदिनी the Priyaṅgu creeper. -भोजनः a goat. -मुच् m. the winter season (शिशिर). -मृगः any wild animal living in the boughs of trees (as a monkey, squirrel, &c.). -रुह् m. the spring season (वसन्त). -लता the betel-plant. -वाटिका pieces of areca-nut mixed with other spices and rolled up in betel-leaves. -शय्या a bed or couch of leaves. -शाला a hut made of leaves, a hermitage; निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालामध्यास्य R.1.95;12.4; -संस्तरः one with a bed of leaves; वनेषु वासतेयेषु निवसन् पर्णसंस्तरः Bk.4.8.
putrakā पुत्रका पुत्रिका 1 A daughter. -2 A doll, puppet. -3 A daughter appointed to raise male issue for a father who has no sons; अपुत्रा$ नेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् । यदपत्यं भवेदस्यां तन्मम स्यात् स्वधाकरम् ॥ Ms.9.127. -4 The cotton or down of the tamarisk. -6 A small statue; तद्धाम्ना$भूदजस्तूष्णीं पूर्देव्यन्तीव पुत्रिका Bhāg.1.13.56. -6 (At the end of comp.) Anything little or small of its kind; as in असिपुत्रिका, खड्गपुत्रिका &c. -Comp. -धर्मः bestowing a daughter in marriage so as to raise issue for her father (see पुत्रिका 3); आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृपः । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य Bhāg.4.1.2. See next word. -पुत्रः, -सुतः 1 a daughter's son who by agreement becomes the son of her father; see Ms.9.127; अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति ॥ Vasiṣṭhasmṛiti. -2 a daughter who, being regarded as a son, returns to her father's house; (पुत्रिकैव पुत्रः; अथवा पुत्रिकैव सुतः पुत्रिकासुतः सो$प्यौरससम एव Mitā. on Y.2.128). -3 a grandson -प्रसूः a mother of daughters. -भर्तृ m. 'a daughter's husband', a son-in-law.
prakāśa प्रकाश a. 1 Bright, shining, brilliant; प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकलोक इवाचलः R.1.68; 5.2. -2 Clear, visible, manifest; Śi.12.56; नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः Bg.7.25. -3 Vivid, perspicuous; नयन्ति तेष्वप्युपपन्ननैपुणा गभीरमर्थं कतिचित् प्रकाशताम् Ki.14.4. -4 Famous, renowned, celebrated, noted; जगत्प्रकाशं यशः R.3.48; पितुः प्रकाशस्य तव द्वितीयः Pratimā4.9. -5 Open, public. -6 Cleared of trees, open; विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाच्चकार सः R.4.31. -7 Blown, expanded. -8 (At the end of comp.) Looking like, like, resembling; महावनं चैत्ररथप्रकाशम् Mb. 3.177.17. -शः 1 Light, lustre, splendour, brightness; यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते Smṛiti. -2 (Fig.) Light, elucidation, explanation (mostly at the end of titles of works); काव्यप्रकाश, भावप्रकाश, तर्कप्रकाश &c. -3 Sunshine; मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः Mb.8.7.16. -4 Display, manifestation; Śi.9.5. -5 Fame, renown, celebrity, glory. -6 Expansion, diffusion. -7 Open spot of air; प्रकाशं निर्गतो$वलोकयामि Ś.4. -8 A golden mirror. -9 A chapter or section (of a book). -1 The gloss on the upper part of a horse's body. -11 Knowledge (ज्ञान); सर्वद्वारेषु देहे$स्मिन् प्रकाश उपजायते Bg.14.11. -12 Laughter. -शम् Bell-metal, brass. -शम् ind. 1 Openly, publicly; प्रतिभू- र्दापितो यत् तु प्रकाशं धनिनो धनम् Y.2.56; Ms.8.193;9.228. -2 Aloud, audibly (used as a stage-direction in drama; opp. आत्मगतम्). -शे ind. Openly, publicly. -2 Visibly. -3 In the presence of. -Comp. -आत्मक a. shining, brilliant. -आत्मन् a. bright, shining. (-m.) an epithet of (1) Viṣṇu; (2) of Śiva; (3) the sun. -इतर a. invisible. -कर a. causing manifestation; करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् Sāṅ. K.32. -कर्तृ, -कर्मन् N. of the sun. -क्रयः an open purchase. -नारी a public woman, prostitute, harlot; अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य प्रकाशनारीधृत एष यस्मात् Mk.3.7. -वञ्चकः an open cheat.
bṛhaspatiḥ बृहस्पतिः [बृहतः वाचः पतिः पारस्करादि˚] 1 N. of the preceptor of the gods; सन्त्यन्ये$पि बृहस्पतिप्रभृतयः संभाविताः पञ्चषाः Bh.1.34; (for the abduction of his wife Tārā by the moon, see under तारा and सोम). -2 The planet Jupiter; बुधबृहस्पतियोगदृश्यः R.18.76. -3 N. of the author of a Smṛiti; Y.1.4. -Comp. -चक्रम् 1 a period of sixty saṁvatsaras. -2 an astrological diagram. -पुरोहितः an epithet of Indra. -वारः, -वासरः Thursday. -सवः N. of a sacrifice offered to Bṛihaspati; बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम् Bhāg.4.3.3.
brahman ब्रह्मन् n. [बृंह्-मनिन् नकारस्याकारे ऋतो रत्वम्; cf. Uṇ.4.145.] 1 The Supreme Being, regarded as impersonal and divested of all quality and action; (according to the Vedāntins, Brahman is both the efficient and the material cause of the visible universe, the all-pervading soul and spirit of the universe, the essence from which all created things are produced and into which they are absorbed; अस्ति तावन्नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितं ब्रह्म Ś. B.); ... यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद् विजिज्ञा- सस्व । तद् ब्रह्मेति Tai. Up.3.1; समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते Bh.3.84; Ku.3.15; दर्शनं तस्य लाभः स्यात् त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः Mb. -2 A hymn of praise. -3 A sacred text; मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया Bhāg.9.1.17. -4 The Vedas; ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यात् Ms.2.74; यद् ब्रह्म सम्यगाम्नातम् Ku.6.16; U.1.15; समस्तवदनोद्गीतब्रह्मणे ब्रह्मणे नमः Bm.1.1; Bg.3.15. -5 The sacred and mystic syllable om; एकाक्षरं परं ब्रह्म Ms.2.83. -6 The priestly of Brahmanical class (collectively); तदेतद् ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः Bṛi. Up.1.4.15; ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् Ms.9.32. -7 The power or energy of a Brāhmaṇa; पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहितं ब्रह्म यदस्त्रतेजसा R.8.4. -8 Religious penance or austerities. -9 Celibacy, chastity; शाश्वते ब्रह्मणि वर्तते Ś.1. -1 Final emancipation or beatitude. -11 Theology, sacred learning, religious knowledge. -12 The Brāhmaṇa portion of the Veda. -13 Wealth. -14 Food. -15 A Brāhmaṇa. -16 Truth. -17 The Brāhmaṇahood (ब्राह्मणत्व); येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना Bhāg.6.2.26. -18 The soul (आत्मा); एतदेषां ब्रह्म Bṛi. Up.1.6.1-3. -19 See ब्रह्मास्त्र. अब्राह्मणे न हि ब्रह्म ध्रुवं तिष्ठेत् कदाचन Mb.12.3.31. -2 The गायत्री mantra; उभे सन्ध्ये च यतवाग्जपन् ब्रह्म समाहितः Bhāg.7. 12.2. -m. 1 The Supreme Being, the Creator, the first deity of the sacred Hindu Trinity, to whom is entrusted the work of creating the world. [The accounts of the creation of the world differ in many respects; but, according to Manu Smṛiti, the universe was enveloped in darkness, and the self-existent Lord manifested himself dispelling the gloom. He first created the waters and deposited in them a seed. This seed became a golden egg, in which he himself was born as Brahmā-the progenitor of all the worlds. Then the Lord divided the egg into two parts, with which he constructed heaven and earth. He then created the ten Prajāpatis or mind-born sons who completed the work of creation. According to another account (Rāmāyaṇa) Brahmā sprang from ether; from him was descended marīchi, and his son was Kaśyapa. From Kaśyapa sprang Vivasvata, and Manu sprang from him. Thus Manu was the procreator of all human beings. According to a third account, the Supreme deity, after dividing the golden egg, separated himself into two parts, male and female, from which sprang Virāj and from him Manu; cf. Ku.2.7. and Ms.1.32 et seq. Mythologically Brahman is represented as being born in a lotus which sprang from the navel of Viṣṇu, and as creating the world by an illicit connection with his own daughter Sarasvatī. Brahman had originally five heads, but one of them was cut down by Śiva with the ring-finger or burnt down by the fire from his third eye. His vehicle is a swan. He has numerous epithets, most of which have reference to his birth, in a lotus.] -2 A Brāhmaṇa; Ś.4.4. -3 A devout man. -4 One of the four Ritvijas or priests employed at a Soma sacrifice. -5 One conversant with sacred knowledge. -6 The sun. -7 Intellect. -8 An epithet of the seven Prajāpatis :-मरीचि, अत्रि, अङ्गिरस्, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु and वसिष्ठ. -9 An epithet of Bṛihaspati; ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयताम् Hanumannāṭaka. -1 The planet Jupiter; ब्रह्मराशिं समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः Mb. 3.6.18. -11 The world of Brahmā (ब्रह्मलोक); दमस्त्यागो- $प्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः Mb.11.7.23. -1 Of Śiva. -Comp. -अक्षरम् the sacred syllable om. -अङ्गभूः 1 a horse. -2 one who has touched the several parts of his body by the repetition of Mantras; स च त्वदेकेषुनिपात- साध्यो ब्रह्माङ्गभूर्ब्रह्मणि योजितात्मा Ku.3.15 (see Malli. thereon). -अञ्जलिः 1 respectful salutation with folded hands while repeating the Veda. -2 obeisance to a preceptor (at the beginning and conclusion of the repetition of the Veda); अपश्यद्यावतो वेदविदां ब्रह्माञ्जलीनसौ N.17.183; ब्रह्मारम्भे$वसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा । संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः ॥ Ms.2.71. -अण्डम् 'the egg of Brahman', the primordial egg from which the universe sprang, the world, universe; ब्रह्माण्डच्छत्रदण्डः Dk.1. ˚कपालः the hemisphere of the world. ˚भाण्डोदरम् the hollow of the universe; ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्ड- भाण्डोदरे Bh.2.95. ˚पुराणम् N. of one of the eighteen Purāṇas. -अदि(द्रि)जाता an epithet of the river Godāvarī. -अधिगमः, अधिगमनम् study of the Vedas. -अम्भस् n. the urine of a cow. -अभ्यासः the study of the Vedas. -अयणः, -नः an epithet of Nārāyaṇa. -अरण्यम् 1 a place of religious study. -2 N. of a forest. -अर्पणम् 1 the offering of sacred knowledge. -2 devoting oneself to the Supreme Spirit. -3 N. of a spell. -4 a mode of performing the Śrāddha in which no Piṇḍas or rice-balls are offered. -अस्त्रम् a missile presided over by Brahman. -आत्मभूः a horse. -आनन्दः bliss or rapture of absorption into Brahma; ब्रह्मानन्दसाक्षात्क्रियां Mv.7.31. -आरम्भः beginning to repeat the Vedas; Ms.2.71. -आवर्तः N. of the tract between the rivers Sarasvatī and Dṛiṣavatī (northwest of Hastināpura); सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते Ms.2.17,19; Me.5. -आश्रमः = ब्रह्मचर्याश्रमः; वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमा$थाचार्यपूजनम् । अथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ Mb.12.66.14. -आसनम् a particular position for profound meditation. -आहुतिः f. 1 the offering of prayers; see ब्रह्मयज्ञ. -2 the study of the Vedas. -उज्झता forgetting or neglecting the Vedas; Ms.11.57 (अधीतवेदस्यानभ्यासेन विस्मरणम् Kull.). -उत्तर a. 1 treating principally of Brahman. -2 consisting chiefly of Brāhmaṇas. -उद्यम् explaining the Veda, treatment or discussion of theological problems; ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि तौ चेन्मे वक्ष्यति न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद् ब्रह्मोद्यं जेतेति Bṛi. Up. -उपदेशः instruction in the Vedas or sacred knowledge. ˚नेतृ m. the Palāśa tree. -ऋषिः (ब्रह्मर्षिः or ब्रह्माऋषिः) a Brahmanical sage. ˚देशः N. of a district; (कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः Ms.2.19). -ओदनः, -नम् food given to the priests at a sacrifice. -कन्यका an epithet of Sarasvatī. -करः a tax paid to the priestly class. -कर्मन् n. 1 the religious duties of a Brāhmaṇa, the office of Brahman, one of the four principal priests at a sacrifice. -कला an epithet of Dākṣāyaṇī (who dwells in the heart of man). -कल्पः an age of Brahman. -काण्डम् the portion of the Veda relating to spiritual knowledge. -काष्ठः the mulberry tree. -किल्बिषम् an offence against Brāhmaṇas. -कूटः a thoroughly learned Brāhmaṇa. -कूर्चम् a kind of penance; अहोरात्रोषितो भूत्वा पौर्णमास्यां विशेषतः । पञ्चगव्यं पिबेत् प्रातर्ब्रह्मकूर्चमिति स्मृतम् ॥. -कृत् one who prays. (-m.) an epithet of Viṣṇu. -कोशः the treasure of the Vedas, the entire collection of the Vedas; क्षात्रो धर्मः श्रित इव तनुं ब्रह्मकोशस्य गुप्त्यै U.6.9. -गायत्री N. of a magical mantra composed after the model of गायत्री mantra. -गिरिः N. of a mountain. -गीता f. The preaching of Brahmā as included in the Anuśāsana parva of the Mahābhārata. -गुप्तः N. of an astronomer born in 598. A. D. -गोलः the universe. -गौरवम् respect for the missile presided over by Brahman; विष्कम्भितुं समर्थो$पि ना$चलद् ब्रह्मगौरवात् Bk.9.76 (मा भून्मोघो ब्राह्मः पाश इति). -ग्रन्थिः 1 N. of a particular joint of the body. -2 N. of the knot which ties together the 3 threads of the यज्ञोपवीत. -ग्रहः, -पिशाचः, -पुरुषः, -रक्षस् n., -राक्षसः a kind of ghost, the ghost of a Brāhmaṇa, who during his life time indulges in a disdainful spirit and carries away the wives of others and the property of Brāhmaṇas; (परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः ॥ Y.3.212; cf. Ms.12.6 also). -ग्राहिन् a. worthy to receive that which is holy. -घातकः, -घातिन् m. the murderer of a Brāhmaṇa. -घातिनी a woman on the second day of her courses. -घोषः 1 recital of the Veda. -2 the sacred word, the Vedas collectively; U.6.9 (v. l.). -घ्नः the murderer of a Brāhmaṇa. -चक्रम् 1 The circle of the universe; Śvet. Up. -2 N. of a magical circle. -चर्यम् 1 religious studentship, the life of celibacy passed by a Brāhmaṇa boy in studying the Vedas, the first stage or order of his life; अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममाचरेत् Ms.3.2;2. 249; Mv.1.24; यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् Kaṭh. -2 religious study, self-restraint. -3 celibacy, chastity, abstinence, continence; also ब्रह्म- चर्याश्रम. (-र्यः) a religious student; see ब्रह्मचारिन्. (-र्या) chastity, celibacy. ˚व्रतम् a vow of chastity. ˚स्खलनम् falling off from chastity, incontinence. -चारिकम् the life of a religious student. -चारिन् a. 1 studying the Vedas. -2 practising continence of chastity. (-m.) a religious student, a Brāhmaṇa in the first order of his life, who continues to live with his spiritual guide from the investiture with sacred thread and performs the duties pertaining to his order till he settles in life; ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदौ वेदान् वा चरेद् ब्रह्मचर्यम् Kaṭhaśrutyopaniṣad 17; Ms.2.41,175;6.87. -2 one who vows to lead the life of a celibate. -3 an epithet of Śiva. -4 of Skanda. -चारिणी 1 an epithet of Durgā. -2 a woman who observes the vow of chastity. -जः an epithet of Kārtikeya. -जन्मन् n. 1 spirtual birth. -2 investiture with the sacred thread; ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् Ms.2.146,17. -जारः the paramour of a Brāhmaṇa's wife; Rāmtā. Up. -जिज्ञासा desire to know Brahman; अयातो ब्रह्मजिज्ञासा Brahmasūtra. -जीविन् a. living by sacred knowledge. (-m.) a mercenary Brāhmaṇa (who converts his sacred knowledge into trade), a Brāhmaṇa who lives by sacred knowledge. -ज्ञानम् knowledge about Brahman; वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्त- ब्रह्मज्ञानं वदाम्यहम् Garuḍa. P. -ज्ञ, -ज्ञानिन् a. one who knows Brahma. (-ज्ञः) 1 an epithet of Kārtikeya. -2 of Viṣṇu. -ज्ञानम् true or divine knowledge, knowledge of the identity of the universe with Brahma; ब्रह्मज्ञान- प्रभासंध्याकालो गच्छति धीमताम् Paśupata. Up.7. -ज्येष्ठः the elder brother of Brahman; ब्रह्मज्येष्ठमुपासते T. Up.2.5. (-a.) having Brahmā as first or chief. -ज्योतिस् n. 1 the light of Brahma or the Supreme Being. -2 an epithet of Śiva. -तत्त्वम् the true knowledge of the Supreme Spirit. -तन्त्रम् all that is taught in the Veda. -तालः (in music) a kind of measure. -तेजस् n. 1 the glory of Brahman. -2 Brahmanic lustre, the lustre or glory supposed to surround a Brāhmaṇa. -दः a spiritual preceptor; Ms.4.232. -दण्डः 1 the curse of a Brāhmaṇa; एकेन ब्रह्मदण्डेन बहवो नाशिता मम Rām. -2 a tribute paid to a Brāhmaṇa. -3 an epithet of Śiva. -4 N. of a mythical weapon (ब्रह्मास्त्र); स्वरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम् Rām.3.3.24. -5 magic, spells, incantation (अभिचार); ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् Mb.12. 13.27. -दर्मा Ptychotis Ajowan (Mar. ओवा). -दानम् 1 the imparting of sacred knowledge. -2 sacred knowledge, received as an inheritance or hereditary gift; सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते Ms.4.233. -दायः 1 instruction in the Vedas, the imparting of sacred knowledge. -2 sacred knowledge received as an inheritance; तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः Ms.3.3. -3 the earthly possession of a Brāhmaṇa. -दायादः 1 one who receives the Vedas as his hereditary gift, a Brāhmaṇa. -2 the son of a Brāhmaṇa. -दारुः the mulberry tree. -दिनम् a day of Brahman. -दूषक a. falsifying the vedic texts; Hch. -देय a. married according to the Brāhma form of marriage; ब्रह्मदेयात्मसंतानो ज्येष्ठसामग एव च Ms.3.185. (-यः) the Brāhma form of marriage. (-यम्) 1 land granted to Brahmaṇas; श्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्यदण्डकराण्यभिरूपदायकानि प्रयच्छेत् Kau. A.2.1.19. -2 instruction in the sacred knowledge. -दैत्यः a Brāhmaṇa changed into a demon; cf. ब्रह्मग्रह. -द्वारम् entrance into Brahmā; ब्रह्मद्वारमिदमित्येवैतदाह यस्त- पसाहतपाप्मा Maitra. Up.4.4. -द्विष्, -द्वेषिन् a. 1 hating Brāhmaṇas; Ms.3.154 (Kull.). -2 hostile to religious acts or devotion, impious, godless. -द्वेषः hatred of Brāhmaṇas. -धर a. possessing sacred knowledge. -नदी an epithet of the river Sarasvatī. -नाभः an epithet of Viṣṇu. -निर्वाणम् absorption into the Supreme Spirit; स्थित्वास्यामन्तकाले$पि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति Bg.2.72. -2 = ब्रह्मानन्द q. v.; तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितम् Bhāg.4.6.39. -निष्ठ a. absorbed in or intent on the contemplation of the Supreme Spirit; ब्रह्मनिष्ठस्तथा योगी पृथग्भावं न विन्दति Aman. Up.1.31. (-ष्ठः) the mulberry tree. -नीडम् the resting-place of Brahman. -पदम् 1 the rank or position of a Brāhmaṇa. -2 the place of the Supreme Spirit. -पवित्रः the Kuśa grass. -परिषद् f. an assembly of Brāhmṇas. -पादपः, -पत्रः the Palāśa tree. -पारः the final object of all sacred knowledge. -पारायणम् a complete study of the Vedas, the entire Veda; याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगौ U.4.9; Mv.1.14. -पाशः N. of a missile presided over by Brahman; अबध्नादपरिस्कन्दं ब्रह्मपाशेन विस्फुरन् Bk.9.75. -पितृ m. an epithet of Viṣṇu. -पुत्रः 1 a son of Brahman. -2 N. of a (male) river which rises in the eastern extremity of the Himālaya and falls with the Ganges into the Bay of Bengal. (-त्रा) 1 a kind of vegetable poison. -2 See ब्रह्मपुत्रः (2). (-त्री) an epithet of the river Sarasvatī. -पुरम् the heart; दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः Muṇḍ.2.2.7. -2 the body; Ch. Up. -पुरम्, -पुरी 1 the city of Brahman (in heaven). -2 N. of Benares. -पुराणम् N. of one of the eighteen Purāṇas. -पुरुषः a minister of Brahman (the five vital airs). -प्रलयः the universal destruction at the end of one hundred years of Brahman in which even the Supreme Being is supposed to be swallowed up. -प्राप्तिः f. absorption into the Supreme spirit. -बलम् the Brahmanical power. -बन्धुः 1 a contemptuous term for a Brāhmaṇa, an unworthy Brāhmaṇa (cf. Mar. भटुर्गा); वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनो$ननूज्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति Ch. Up.6.1.1; ब्रह्मबन्धुरिति स्माहम् Bhāg.1.81.16; M.4; V.2. -2 one who is a Brāhmaṇa only by caste, a nominal Brāhmaṇa. -बिन्दुः a drop of saliva sputtered while reciting the Veda. -बीजम् 1 the mystic syllable om; मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् Bhāg.2.1.17. -2 the mulberry tree. -ब्रुवः, -ब्रुवाणः one who pretends to be a Brāhmaṇa. -भवनम् the abode of Brahman. -भागः 1 the mulberry tree. -2 the share of the chief priest; अथास्मै ब्रह्मभागं पर्याहरन्ति Śat. Br. -भावः absorption into the Supreme Spirit -भावनम् imparting religious knowledge; छेत्ता ते हृदयग्रन्थिमौदर्यो ब्रह्मभावनः Bhāg.3.24.4. -भिद् a. dividing the one Brahma into many. -भुवनम् the world of Brahman; आ ब्रह्म- भुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनो$र्जुन Bg.8.16. -भूत a. become one with Brahma, absorbed into the Supreme Spirit; आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः Mb.1.1.14. -भूतिः f. twilight. -भूमिजा a kind of pepper. -भूयम् 1 identity with Brahma, absorption or dissolution into Brahma, final emancipation; स ब्रह्मभूयं गतिमागजाम R.18.28; ब्रह्मभूयाय कल्पते Bg.14.26; Ms.1.98. -2 Brahmanahood, the state or rank of a Brāhmaṇa. धृष्टाद्धार्ष्टमभूत् क्षत्र ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ Bhāg.9.2.17. -भूयस n. absorption into Brahma. -मङ्गलदेवता an epithet of Lakshmī. -महः a festival in honour of Brāhmaṇas. -मित्र a. having Brāhmaṇas for friends. -मीमांसा the Vedānta philosophy which inquires into the nature of Brahma or Supreme Spirit. -मुहूर्तः a particular hour of the day. -मूर्ति a. having the form of Brahman. -मूर्धभृत् m. an epithet of Śiva. -मेखलः the Munja plant. -यज्ञः one of the five daily Yajñas or sacrifices (to be performed by a householder), teaching and reciting the Vedas; अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः Ms.3.7 (अध्यापनशब्देन अध्य- यनमपि गृह्यते Kull.) -योगः cultivation or acquisition of spiritual knowledge. -योनि a. 1 sprung from Brahman; गुरुणा ब्रह्मयोनिना R.1.64. (-निः) f. 1 original source in Brahman. -2 the author of the Vedas or of Brahman; किं पुनर्ब्रह्मयोनेर्यस्तव चेतसि वर्तते Ku.6.18. ˚स्थ a. intent on the means of attaining sacred knowledge; ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ये स्वकर्मण्यवस्थिताः Ms.1.74. -रत्नम् a valuable present made to a Brāhmaṇa. -रन्ध्रम् an aperture in the crown of the head through which the soul is said to escape on its leaving the body; आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् Bhāg.11.15.24. -राक्षसः See ब्रह्मग्रह; छिद्रं हि मृगयन्ते स्म विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः Rām. 1.8.17. -रवः muttering of prayers. -रसः Brahma's savour. ˚आसवः Brahma's nectar. -रातः an epithet of Śuka; Bhāg.1.9.8. -रात्रः early dawn. -रात्रिः an epithet of Yājñavalkya, (wrong for ब्रह्मरातिः) -राशिः 1 the whole mass or circle of sacred knowledge. -2 an epithet of Paraśurāma. -3 a particular constellation. -रीतिः f. a kind of brass. -रे(ले)खा -लिखितम्, -लेखः lines written by the creator on the forehead of a man which indicate his destiny, the predestined lot of any man. -लोकः the world of Brahman. -लौकिक a. inhabiting the ब्रह्मलोक. -वक्तृ m. an expounder of the Vedas. -वद्यम् knowledge of Brahma. -वधः, -वध्या, -हत्या the murder of a Brāhmaṇa. -वर्चस् n., -वर्चसम् 1 divine glory or splendour, spiritual pre-eminence or holiness resulting from sacred knowledge; स य एवमेतद्रथन्तरमग्नौ प्रोतं वेद ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति Ch. Up.2.12.2; (तस्य) हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसम् R.1.63; Ms.2.37;4.94. -2 the inherent sanctity or power of a Brāhmaṇa; Ś.6. -वर्चसिन्, -वर्चस्विन् a. holy or sanctified by spiritual pre-eminence, holy; अपृथग्धीरुपा- सीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मषः Bhāg.11.17.32. (-m.) an eminent or holy Brāhmaṇa; ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसंमताः Ms. 3.39. -वर्तः see ब्रह्मावर्त. -वर्धनम् copper. -वाच् f. the sacred text. -वादः a discourse on the sacred texts; ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते Bhāg.1.87.1. -वादिन् m. 1 one who teaches or expounds the Vedas; U.1; Māl.1. -2 a follower of the Vedānta philosophy; तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः Bhāg.4.15.11. (-नी) an epithet of Gāyatrī; आयाहि वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि Gāyatryāvāhanamantra. -वासः the abode of Brāhmaṇas. -विद्, -विद a. 1 knowing the Supreme Spirit; ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति. (-m.) a sage, theologian, philosopher. -विद्या, -वित्त्वम् knowledge of the Supreme Spirit. ब्रह्मविद्यापरिज्ञानं ब्रह्मप्राप्तिकरं स्थितम् Śuka. Up.3.1. -विन्दुः see ब्रह्मबिन्दु. -विवर्धनः an epithet of Indra. -विहारः a pious conduct, perfect state; Buddh. -वीणा a particular Vīṇā. -वृक्षः 1 the Palāśa tree. -2 the Udumbara tree. -वृत्तिः f. livelihood of a Brāhmaṇa; ब्रह्मवृत्त्या हि पूर्णत्वं तया पूर्णत्वमभ्यसेत् Tejobindu Up.1.42. -वृन्दम् an assemblage of Brāhmaṇas. -वेदः 1 knowledge of the Vedas. -2 monotheism, knowledge of Brahma. -3 the Veda of the Brāhmaṇas (opp. क्षत्रवेद). -4 N. of the Atharvaveda; ब्रह्मवेदस्याथर्वर्णं शुक्रमत एव मन्त्राः प्रादु- र्बभूवुः Praṇava Up.4. -वेदिन् a. knowing the Vedas; cf. ब्रह्मविद्. -वैवर्तम् N. of one of the eighteen Purāṇas -व्रतम् a vow of chastity. -शल्यः Acacia Arabica (Mar. बाभळ). -शाला 1 the hall of Brahman. -2 a place for reciting the Vedas. -शासनम् 1 a decree addressed to Brāhmaṇas. -2 a command of Brahman. -3 the command of a Brāhmaṇa. -4 instruction about sacred duty. -शिरस्, -शीर्षन् n. N. of a particular missile; अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तस्मै ततस्तोषाद्ददौ गुरुः Bm.1.649. -श्री N. of a Sāman. -संसद् f. an assembly of Brāhmaṇas. -संस्थ a. wholly devoted to the sacred knowledge (ब्रह्म); ब्रह्मसंस्थो$मृतत्वमेति Ch. Up.2.23.1. -सती an epithet of the river Sarasvatī. -सत्रम् 1 repeating and teaching the Vedas (= ब्रह्मयज्ञ q. v.); ब्रह्मसत्रेण जीवति Ms.4.9; ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः Mb.12.243.4. -2 meditation of Brahma (ब्रह्मविचार); स्वायंभुव ब्रह्मसत्रं जनलोके$भवत् पुरा Bhāg.1.87.9. -3 absorption into the Supreme Spirit. -सत्रिन् a. offering the sacrifice of prayer. -सदस् n. the residence of Brahman. -सभा the hall or court of Brahman. -संभव a. sprung or coming from Brahman. (-वः) N. of Nārada. -सर्पः a kind of snake. -सवः distillation of Soma. -सायुज्यम् complete identification with the Supreme Spirit; cf. ब्रह्मभूय. -सार्ष्टिता identification or union or equality with Brahma; Ms.4.232. -सावर्णिः N. of the tenth Manu; दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो महान् Bhāg.8.13.21. -सुतः 1 N. of Nārada, Marīchi &c. -2 a kind of Ketu. -सुवर्चला f. 1 N. of a medicinal plant (ब्राह्मी ?). -2 an infusion (क्वथितमुदक); पिबेद् ब्रह्मसुवर्चलाम् Ms.11.159. -सूः 1 N. of Aniruddha. -2 N. of the god of love. -सूत्रम् 1 the sacred thread worn by the Brāhmaṇas or the twice-born (द्विज) over the shoulder; Bhāg. 1.39.51. -2 the aphorisms of the Vedānta philosophy by Bādarāyaṇa; ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः Bg.13.4. -सूत्रिन् a. invested with the sacred thread. -सृज् m. an epithet of Śiva. -स्तम्बः the world, universe; ब्रह्मस्तम्बनिकुञ्जपुञ्जितघनज्याघोषघोरं धनुः Mv.3.48. -स्तेयम् acquiring holy knowledge by unlawful means; स ब्रह्मस्तेयसंयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते Ms.2.116. -स्थली a place for learning the Veda (पाठशाला); ...... ब्रह्मस्थलीषु च । सरी- सृपाणि दृश्यन्ते ... Rām.6.1.16. -स्थानः the mulberry tree. -स्वम् the property or possessions of a Brāhmaṇa; परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः ॥ Y.3.212. ˚हारिन् a. stealing a Brāhmaṇa's property. -स्वरूप a. of the nature of the Supreme Spirit. -हत्या, -वधः Brahmanicide, killing a Brāhmaṇa; ब्रह्महत्यां वा एते घ्नन्ति Trisuparṇa. हन् a. murderer of a Brāhmaṇa; ब्रह्महा द्वादश समाः कुटीं कृत्वा वने वसेत् Ms.11.72. -हुतम् one of the five daily Yajñas or sacrifices, which consists in offering the rites of hospitality to guests; cf. Ms.3.74. -हृदयः, -यम् N. of a star (Capella).
bhāguriḥ भागुरिः N. of a famous author of a Smṛiti and Vyākaraṇa; वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः Sk.
manuḥ मनुः [मन्-उ Uṇ.1.1] 1 N. of a celebrated personage regarded as the representative man and father of the human race (sometimes regarded as one of the divine beings). -2 Particularly, the fourteen successive progenitors or sovereigns of the earth mentioned in Ms.1.63. (The first Manu called स्वायंभुवमनु is supposed to be a sort of secondary creator, who produced the ten Prajapatis or Maharṣis and to whom the code of laws known as Manusmriti is ascribed. The seventh Manu called वैवस्वतमनु, being supposed to be born from the sun, is regarded as the progenitor of the present race of living beings and was saved from a great flood by Viṣṇu in the form of a fish; cf. मत्स्यावतार; he is also regarded as the founder of the solar race of kings who ruled at Ayodhyā; see U.6.18; R.1.11; विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवे$ब्रवीत् Bg.4.1. The names of the fourteen Manus in order are:-1 स्वायंभुव, 2 स्वारोचिष, 3 औत्तमि, 4 तामस, 5 रैवत, 6 चाक्षुष, 7 वैवस्वत, 8 सावर्णि, 9 दक्षसावर्णि, 1 ब्रह्मसावर्णि, 11 धर्मसावर्णि, 12 रुद्रसावर्णि, 13 रौच्य-दैवसावर्णि and 14 इंद्रसावर्णि). -3 A symbolical expression for the number 'fourteen'. -4 A man, mankind (opp. evil spirits); मनवे शासदव्रतान् Ṛv.1.13.8. -5 Thought, thinking or mental faculty (Ved.). -6 A prayer, sacred text or spell (मन्त्र); मनुं साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशके Mb.13.7.18. -7 (pl.) Mental powers; देहो$सवो$क्षा मनवो भूतमात्रा नात्मानमन्यं च विदुः परं यत् Bhāg.6.4.25. -नुः f. The wife of Manu. -Comp. -अन्तरम् the period or age of a Manu; (this period, according to Ms.1.79, comprises 4,32, human years or 1/14th day of Brahmā, the fourteen Manvantaras making up one whole day; each of these fourteen periods is supposed to be presided over by its own Manu; six such periods have already passed away; we are at present living in the seventh, and seven more are yet to come); मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः Ak. -जः a man, mankind. ˚अधिपः, ˚अधिपतिः, ˚ईश्वरः, ˚पतिः, ˚राजः a king, sovereign. ˚लोकः the world of men; i. e. the earth. -जा a woman. -जातः a man. -ज्येष्ठः a sword. -प्रणीत a. taught or expounded by Manu. -भूः a man, mankind. -राज् m. an epithet of Kubera. -श्रेष्ठः an epithet of Viṣṇu. -संहिता, -स्मृतिः the code of laws ascribed to the first Manu, the institutes of Manu.
mita मित p. p. [मि मा-वा-क्त] 1 Measured, meted or measured out. -2 Measured off, bounded, defined. -3 Limited, measured, moderate, little, scanty, sparing, brief (words &c); पृष्टः सत्यं मितं ब्रूते स भृत्यो$र्हो महीभुजाम् Pt.1.87; R.9.34. -4 Measuring, of the measure of (at the end of comp.), as in ग्रहवसुकरिचन्द्रमिते वर्षे i. e. in 1889. -5 Investigated, examined. -6 Cast, thrown away. -7 Built. -8 Established, founded. -Comp. -अक्षर a. 1 brief, measured, short, concise; कथंचिदद्रेस्तनया मिताक्षरं चिरव्यवस्थापितवागभाषत Ku.5.63. -2 composed in verse, metrical. (-रा) N. of a celebrated commentary by Vijñāneśvara on Yājñavalkya's Smṛiti. -अर्थ a. of measured meaning. -अर्थकः a cautious envoy. -आहार a. sparing in diet. (-रः) moderation in eating. -द्रुः the sea. -भाषिन्, -वाच् a. speaking little or measured words; महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः Śi.2.13. -भुक्त a. moderate in diet. -मति a. narrow-minded. -व्ययिन् a. frugal, economical.
mṛtyuṃjayaḥ मृत्युंजयः An epithet of Śiva; कण्ठालंकृतशेषभूषणममुं मृत्युंजयं भावये ॥ (Mṛityuñjaya Mānasa Pūjā S.1.)
medhā मेधा [मेध्-अञ्] (changed to मेधस् in Bah. comp. when preceded by सु, दुस् and the negative particle अ) 1 Retentive faculty, retentiveness (of memory); धी- र्धारणावती मेधा Ak. -2 Intellect, intelligence in general; यत् सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत् पिता Bṛi. Up.1.5.1; Bg. 1.34; आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् Ms.3.263; Y. 3.173. -3 A form of Sarasvathī. -4 A sacrifice. -5 Strength, power (Ved.). -Comp. -अतिथिः N. of a learned commentator on Manusmṛiti. -जननम् N. of a rite for producing mental and bodily strength. -जित् m. an epithet of Kātyāyana. -रुद्रः an epithet of Kālidāsa.
vasiṣṭhaḥ वसिष्ठः (also written वशिष्ठ) N. of a celebrated sage, the family priest of the solar race of kings, and author of several Vedic hymns, particularly of the seventh Maṇḍala of the Rigveda. He was the typical representative of true Brāhmanic dignity and power, and the efforts of Viśvāmitra to rise to his level from the subject of many legends; cf. विश्वामित्र. -2 N. of the author of a Smṛiti (sometimes ascribed to the sage himself). -ष्ठम् Flesh.
vijñānam विज्ञानम् 1 Knowledge, wisdom, intelligence, understanding; यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानशौर्यविभवार्यगुणैः समेतम् । तन्नाम जीवितमिह ... Pt.1.24;5.3; विज्ञानमयः कोशः 'the sheath of intelligence' (the first of the five sheaths of the soul). -2 Discrimination, discernment. -3 Skill, proficiency; प्रयोगविज्ञानम् Ś.1.2. -4 Worldly or profane knowledge, knowledge derived from worldly experience (opp. ज्ञान which is 'knowledge of Brahma or Supreme Spirit'); ज्ञानं ते$हं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः Bg.7.2;3.41;6.8; (the whole of the 7th Adhyāya of Bg. explains ज्ञान and विज्ञान). -5 Business, employment. -6 Music. -7 Knowledge of the fourteen lores. -8 The organ of knowledge; पञ्चविज्ञानचेतने (शरीरे) Mb.12.187. 12. -9 Knowledge beyond the cognisance of the senses (अतीन्द्रियविषय); विज्ञानं हि महद्भ्रष्टम् Rām.3.71.3. -1 Information; लब्धविज्ञानम् Mb.12.44.5. -Comp. -ईश्वर N. of the author of the Mitākṣarā, a commentary on Yājñavalkya's Smṛiti. -पादः N. of Vyāsa. -मातृकः an epithet of Buddha. -योगः means of arriving at correct knowledge (प्रमाण); केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता Mb. 14.21.11. -वादः the theory of knowledge, the doctrine taught by Buddha. -स्कन्धः one of the five स्कन्धs postulated in the Buddhistic philosophy (रूपवेदना- विज्ञानसंज्ञासंस्काराः क्षणिकविज्ञानस्कन्धे स्मृतिरनुपपन्ना ŚB. on MS.1.1.5.
viṣṇuḥ विष्णुः [विष् व्यापने नुक् Uṇ.3.39] 1 The second deity of the sacred Triad, entrusted with the preservation of the world, which duty he is represented to have duly discharged by his various incarnations; (for their descriptions see the several avatāras s. v. and also under अवतार); the word is thus popularly derived :- यस्माद्विश्व- मिदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुर्विशधातोः प्रवेशनात् ॥. -2 N. of Agni; विष्णुर्नामेह यो$ग्निः Mb.3.221.12. -3 A pious man. -4 N. of a law-giver, author of a Smṛiti called विष्णुस्मृति. -5 N. of one of the Vasus. -6 The lunar mansion called Śravaṇa (presided over by Viṣṇu). -7 N. of the month चैत्र. -Comp. -काञ्ची N. of a town. -क्रमः the step or stride of Viṣṇu. -क्रान्ता N. of various plants. -गुप्तः N. of Chāṇakya. -ग्रन्थिः a particular joint of the body. -जनः a devotee, saint; अध्यगान्मह- दाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः Bhāg.1.7.11. -तिथिः N. of the 11th and 12th lunar days of each fortnight. -तैलम् a kind of medicinal oil. -दत्तः N. of परीक्षित. -दैवत्या N. of the eleventh and twelfth days of each fortnight (of a lunar month). -धर्मः 1 Dharma enjoining the proper worship of Viṣṇu. -2 a kind of श्राद्ध. -धर्मोत्तरपुराणम् N. of an उपपुराण. -पदम् 1 the sky, atmosphere. -2 the sea of milk. -3 the foot of Viṣṇu (worshipped at Gayā). -4 a lotus. -पदी 1 an epithet of the Ganges; निर्गता विष्णुपादाब्जात् तेन विष्णुपदी स्मृता Brav. P.; Bhāg.1.19. 7. -2 the sun's passage (into the zodiacal signs वृषभ, सिंह, वृश्चिक and कुम्भ). -पुराणम् N. of one of the most celebrated of the eighteen Purāṇas. -प्रिया 1 basil. -2 Lakṣmī. -प्रीतिः f. land granted rent-free to Brāhmaṇas to maintain Viṣṇu's worship. -माया N. of Durgā. -मित्रः a common name (like अमुक); तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थितिः Bhāg.5.14.24. -रथः an epithet of Garuḍa. -रातः N. of king Parīkṣita; स विष्णुरातो$तिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसा जहार Bhāg.1.19.29. -विङ्गी a quail. -लोकः Viṣṇu's world; मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति Stotra. -वल्लभा 1 an epithet of Lakṣmī. -2 the holy basil. -वाहनः, -वाह्यः epithets of Garuḍa. -शक्तिः Lakṣmī -हिता basil.
vedaḥ वेदः [विद्-अच् घञ् वा] 1 Knowledge. -2 Sacred knowledge, holy learning, the scripture of the Hindus. (Originally there were only three Vedas :- ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद, which are collectively called त्रयी 'the sacred triad'; but a fourth, the अथर्ववेद, was subsequently added to them. Each of the Vedas had two distinct parts, the Mantra or Samhitā and Brāhmaṇa. According to the strict orthodox faith of the Hindus the Vedas are a-pauruṣeya, 'not human compositions', being supposed to have been directly revealed by the Supreme Being, Brahman, and are called Śruti' i. e. 'what is heard or revealed', as distinguished from 'Smṛiti', i. e. 'what is remembered or is the work of human origin'; see श्रुति, स्मृति also; and the several sages, to whom the hymns of the Vedas are ascribed, are, therefore, called द्रष्टारः 'seers', and not कर्तारः or सृष्टारः 'composers'.) -3 A bundle of Kuśa grass; पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ Bhāg. 12.8.34; Ms.4.36. -4 N. of Viṣṇu. -5 A part of a sacrifice (यज्ञांग). -6 Exposition, comment, gloss. -7 A metre. -8 Acquisition, gain, wealth (Ved). -9 N. of the number 'four'. -1 The ritual (वेदयतीति वेदो विधिः); Karma-kāṇda; वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् Mb.12.1. 2 (see Nīlakaṇtha's commentary). -11 Smṛiti literature; आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः Mb.12.26.9. -Comp. -अग्रणीः N. of Sarasvatī. -अङ्गम् 'a member of the Veda', N. of certain classes of works regarded as auxiliary to the Vedas and designed to aid in the correct pronunciation and interpretation of the text and the right employment of the Mantras in ceremonials; (the Ved- āṅgas are six in number :-- शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः । ज्योतिषामयनं चैव वेदाङ्गानि ष़डेव तु ॥; i. e. 1 शिक्षा 'the science of proper articulation and pronunciation'; 2 छन्दस् 'the science of prosody'; 3 व्याकरण 'grammar'; 4 निरुक्त 'etymological explanation of difficult Vedic words'; 5 ज्योतिष 'astronomy'; and 6 कल्प 'ritual or ceremonical'). A peculiar use of the word 'वेदाङ्ग' in masculine gender may here be noted; वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितो$न्यांश्च संपठेत् ॥ Bṛihadyogiyājña- valkya-Smṛti 12.34. -अधिगमः, -अध्ययनम् holy study, study of the Vedas; काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः Ms.2.2. -अधिपः 1 one who presides over the Veda; ऋग्वेदाधिपतर्जीवो यजुर्वेदाधिपो भृगुः । सामवेदाधिपो भौमः शशिजो$- थर्ववेदपः ॥ -2 N. of Viṣṇu. -अध्यापकः a teacher of the Vedas, a holy preceptor. -अनध्ययनम् Remissness in the Vedic study; Ms.3.63. -अन्तः 1 'the end of the Veda', an Upaniṣad (which comes at the end of the Veda). Also -अन्तम् (See quotation from बृहद्योगियाज्ञ- वल्क्यस्मृति under -अङ्ग above). -2 the last of the six principal Darśanas or systems of Hindu philosophy; (so called because it teaches the ultimate aim and scope of the Veda, or because it is based on the Upaniṣads which come at the end of the Veda); (this system of philosophy is sometimes called उत्तरमीमांसा being regarded as a sequel to Jaimini's पूर्वमीमांसा, but it is practically quite a distinct system; see मीमांसा. It represents the popular pantheistic creed of the Hindus, regarding, as it does, the whole world as synthetically derived from one eternal principle, the Brahman or Supreme Spirit; see ब्रह्मन् also). ˚गः, ˚ज्ञः a follower of the Vedanta philosophy. -अन्तिन् m. a follower of the Vedanta philosophy. -अभ्यासः 1 the study of the Vedas; वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते Ms.2.166. -2 the repetition of the sacred syllable Om. -अर्थः the meaning of the Vedas. -अवतारः revelation of the Vedas. -अश्र a. quadrangular. -आदि n., -आदिवर्णः, -आदिवीजम् the sacred syllable. Om. -उक्त a. scriptural, taught in the Vedas. -उदयः N. of the sun (the Sāma Veda being said to have proceeded from him). -उदित a. scriptural, ordained by the Vedas; वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः Ms. 4.14. -कार the composer of the Veda. -कौलेयकः an epithet of Śiva. -गर्भः 1 an epithet of Brahman; कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान् सप्तर्षयो ददुः Bhāg.8.18.16. -2 a Brāhmaṇa versed in the Vedas. -3 N. of Viṣṇu. -ज्ञः a Brāhmaṇa versed in the Vedas; तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः Ms.12.11. -त्रयम्, -त्रयी the three Vedas collectively. -दर्शिन् a. one who discerns the sense of the Veda; तपोमध्यं बुधैः प्रोक्तं तपो$न्तं वेददर्शिभिः Ms.11.234. -दृष्ट a. sanctioned by the Vedas. -निन्दकः 1 an atheist, a heretic, an unbeliever (one who rejects the divine origin and character of the Vedas). -2 a Jaina or Buddhist. -निन्दा unbelief, heresy; Ms.11.56. -पारगः a Brāhmaṇa skilled in the Vedas. -पुण्यम् a merit acquired by the study of the Veda. वेदपुण्येन युज्यते Ms.2.78. -बाह्य a. contrary to the Veda. (-ह्यः) a sceptic. -मातृ f. 1 N. of a very sacred Vedic verse called Gāyatree q. v. -2 N. of सरस्वती, सावित्री and गायत्री; सूतश्च मातरिश्वा वै कवचं वंदमातरः Mb.5.179.4. -भूतिः (embodiment of the Veda) an honourable title before the names of learned Brāhmaṇas. -वचनम्, -वाक्यम् a Vedic text. -वदनम् grammar. -वादः see वेदः (1); तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः Mb.12.238.11 (com.); Vedic discussion; यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः Bg. 2.42. -वासः a Brāhmaṇa. -वाह्य a. contrary to, or not founded on, the Veda. -विद् m. 1 a Brāhmaṇa versed in the Vedas. -2 N. of Viṣṇu. -वद्वस् a. conversant with the Vedas; ब्राह्मणान् वेदविदुषो यज्ञार्थं चैव दक्षिणाम् Ms. 11.4. -विहित a. enjoined by the Vedas. -व्यासः an epithet of Vyāsa who is regarded as the 'arranger' of the Vedas in their present form; see व्यास. -शास्त्रम् the doctrine of the Vedas; Ms.4.26. -श्रुतिः Vedic revelation. -संन्यासः givig up the ritual of the Vedas. -संमत, -संमित a. sanctioned by the Vedas.
śaṅkhaḥ शङ्खः ङ्खम् [शम्-ख Uṇ.1.12] 1 The conch-shell, a shell; न श्वेतभावमुज्झति शङ्खः शिखिभुक्तमुक्तो$पि Pt.4.11; शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् Bg.1.18. -2 The bone on the forehead; शङ्खान्तरद्योति विलोचनं यत् Ku.7.33; Rām.6. 48.1. -3 The temporal bone. -4 The part between the tusks of an elephant. -5 A hundred billions. -6 A military drum or other martial instrument. -7 A kind of perfume (नखी). -8 One of the nine treasures of Kubera. -9 N. of a demon slain by Viṣṇu. -1 N. of the author of a Smriti (mentioned in conjunction with लिखित q. v.). -11 A bracelet (made of conchshell); अवघ्नन्त्या प्रकोष्ठस्थाश्चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत् Bhāg.11. 9.6. -Comp. -अन्तरम् the forehead. -आवर्तः 1 the convolution of a shell. -2 a kind of fistula in the rectum. -उदकम् the water poured into a conch-shell. -कारः, -कारकः a shell-cutter described as a kind of mixed caste. -क्षीरम् an impossibility; cf. खपुष्प. -चरी, -चर्ची a mark made with sandal (on the forehead). -चूर्णम् powder produced from shells. -जः a large pearl (of the shape of a pigeon's egg). -द्रावः, -द्रावकः a solvent for dissolving shells. -द्राविन् Rumex Vesicarius (आम्ल- वेतस्, Mar. चुका). -ध्मः, -ध्मा m. a shell-blower, conchblower; शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः Bri- Up.2.4.8. -ध्वनिः the sound of a conch (sometimes, but erroneously, used to denote a cry of alarm or despair). -नखः a kind of aquatic animal, snail; लग्नैः शङ्खनखैः Mb.13.5.2. -पालः 1 an epithet of the sun. -2 a kind of sweetmeat (Mar. शंकरपाळे). -3 a kind of snake. -प्रस्थः a spot on the moon. -भृत् m. an epithet of Viṣṇu. -मुखः an alligator. -मुक्ता the mother of pearls. -लिखितः a righteous or just king. (-dual) N. of two writers of Smṛitis. -वलयः a shell-bracelet. -वेला the hour at which the conch is blown; यथा शङ्खवेलायामागन्तव्यमिति यस्मिन्नपि ग्रामे शङ्खो नाध्मायते तस्मिन्नपि स तथाकालो$स्तीति न आगमनं परिहास्यते ŚB. on MS.6.4.42. -स्वनः the sound of a conch.
snuha स्नुह स्नुहा हिः f., -ही The milk-hedge plant. [Raghunandana, the author of Kṛityatattva (Jīvānanda's ed. of Smṛititattva vol. II, 1895) quotes a verse from the Devīpurāṇa in connection with the worship of the goddess Manasā to get rid of the fear of snake-bite (cf. Dr. Kane's History of Dharma-śāstra, vol. V. p. 125). He explains स्नुही as सिजुवृक्षः. The botanic name of the tree is Euphorbia Nerifolia (Mar. निवडुंग). It is a plant from the stem of which a stickly substance oozes out.]
smārta स्मार्त a. [स्मृतौ विहितः, स्मृतिं वेत्त्यधीते वा अण्] 1 Relating to memory, remembered, memorial. -2 Being within memory; स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा Mb.3. 179.2. -3 Based on or recorded in a Smṛiti, prescribed in a code of laws; कर्म स्मार्तविवाहाग्नौ कुर्वीत प्रत्यहं गृही Y.1.97; Ms.1.18. -4 Legal. -5 Following or professing the law-books. -र्तः 1 A Brāhmaṇa well-versed in traditional law. -2 One who follows the traditional law; धर्मो$यं गृहमेधिनां निगदितः स्मार्तैर्लघुः स्वर्गदः Pt.1.253. -3 N. of a sect. -तम् An act or rite enjoined by the Smṛiti, a legal act. -Comp. -कालः 1 the period to which memory may extend. -2 a century.
smṛ स्मृ I. 5 P. (स्मृणोति) 1 To please, gratify. -2 To protect, defend. -3 To live. -II. 1 P. (Ātm. also in epic poetry) (स्मरति, स्मृत; Pass. स्मर्यते) 1 (a) To remember, bear or keep in mind, recollect, call to mind, be aware of; स्मरसि सुरसनीरां तत्र गोदावरी वा स्मरसि च तदुपान्तेष्बावयोर्वर्तनानि U.1.26. (b) To call to mind, call upon mentally, think of; स्मरात्मनो$भीष्टदेवताम् Pt.1; R.15.45. -2 To recite mentally or call upon the name of a deity &c.; यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः. -3 To lay down or record in a Smṛiti; तथा च स्मरन्ति. -4 To declare, regard, consider; निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्याः स्मरन्ति विद्वांसः Pt.1.3. -5 To remember with regret, yearn after, long or desire for (oft. with gen.); स्मर्तुं दिशन्ति न दिवः सुरसुन्दरीभ्यः Ki.5.28; कच्चिद्भर्तुः स्मरसि रसिके त्वं हि तस्य प्रियेति Me.87; Mu.5.14; भवत्याः स्मरता- त्यर्थमर्पितः (अङ्गुलीयकः) सादरं मम Bk.8.118. -6 To teach. -Caus. (स्मारयति-ते, but स्मरयति-ते in the last sense) 1 To cause to remember, remind, put in mind of, call to mind; अनेन मत्प्रियाभियोगेन स्मारयसि मे पूर्वशिष्यां सौदामिनीम् Māl.1; sometimes with two acc.; अपि चन्द्रगुप्तदोषा अतिक्रान्तपार्थिव- गुणान् स्मारयन्ति प्रकृतीः Mu.1; य एव दुःस्मरः कालस्तमेव स्मारिता वयम् U.6.34. -2 To give information. -3 To cause to remember with regret, cause to long or desire for; वरतनोः स्मरयत्यनिलो$न्यदा Śi.6.56;8.64. -Desid. (सुस्मूर्षते) To wish to recollect.
smṛta स्मृत p. p. [स्मृ-क्त] 1 Remembered, recollected, called to mind. -2 Regarded, laid down, recorded, mentioned; प्रसूतिभाजः सर्गस्य तावेव पितरौ स्मृतौ Ku.2.7. -3 Appointed, designed; तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता Ś.6.29. -4 Enjoined by a Smṛiti or traditional law. -तम् Remembrance, recollection; स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति Bhāg.7.11.7. -Comp. -मात्र a. only remembered or thought of.
smṛtiḥ स्मृतिः f. [स्मृ-क्तिन्] 1 Remembrance; recollection, memory; अश्वत्थामा करधृतधनुः किं न यातः स्मृतिं ते Ve.3.21; संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.; स्मृत्युपस्थितौ इमौ द्वौ श्लोकौ U.6;4.2. -2 Thinking of, calling to mind. -3 What was delivered by human authors, law, traditional law, the body of traditional or memorial law (civil or religious) (opp. श्रुति). -4 A code of laws, law-book. -5 A text of Smṛiti, canon, rule of law; इति स्मृतेः. -6 Desire, wish. -7 Discrimination, discretion; स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृशः Bhāg.4.3.17. -8 Understanding. -Comp. -अन्तरम् another law-book. -अपेत a. 1 forgotten. -2 inconsistent with Smṛiti. -3 (hence) illegal, unjust. -उक्त a. prescribed or enjoined in the codes of law, canonical. -जातः the god of love. -तन्त्रम् a law-book. -पत्रकम् a register-book; राजाद्यङ्कितलेखस्य धारयेत् स्मृति- पत्रकम् Śukra.2.287. -पथः, -विषयः the object of memory; स्मृतिपथं, स्मृतिविषयं गम् to be dead; सर्वं यस्य वशा- दगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः Bh.3.37; समं यैः संवृद्धाः स्मृति- विषयतां ते$पि गमिताः 38. -पाठकः a lawyer. -प्रत्यवमर्शः retentiveness of memory, accuracy of recollection. -प्रबन्धः a legal work. -भ्रंशः loss of failure of memory. -रोधः temporary interruption of memory; loss or failure of memory; शापादसि प्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे भर्तर्यपेत- तमसि प्रभुता तवैव । Ś.7.32. -विनयः a reprimand given to a person by reminding him of his duty. -विभ्रमः confusion of memory. -विरुद्ध a. illegal. -विरोधः 1 opposition to law, illegality. -2 disagreement between two or more Smṛitis or legal texts; स्मृतिविरोधं परिहरति S. B.; cf. स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः Y.2.21. -विषयः the range of memory. -शास्त्रम् 1 a law-book, code, digest. -2 legal science. -शेष a. deceased, dead (as a person). -शैथिल्यम् loss of memory. -संमत a. approved by law. -साध्य a. capable of being proved by law. -हीन forgetful. -हेतुः a cause of recollection, impression on the mind, association of ideas.
hārītaḥ हारीतः 1 A kind of pigeon; मारीचोद्भ्रान्तहारीता मलयाद्रेरुपत्यकाः R.4.46. -2 A rogue, cheat. -3 N. of a writer of a Smṛiti or code of laws; Y.1.4.
hetuḥ हेतुः [हि-तुन् Uṇ.1.73] 1 Cause, reason, object, motive; इति हेतुस्तदुद्भवे K. P.1; Māl.1.23; R.1.1; नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतोः Me.25; Ś.3.12. -2 Source, origin; स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R.1.24 'authors of their being'. -3 A means or instrument. -4 The logical reason, the reason for an inference, middle term (forming the second member of the fivemembered syllogism). -5 Logic, science of reasoning. -6 Any logical proof or argument. -7 A rhetorical reason (regarded by some writers as a figure of speech); it is thus defined :-- हेताहतुमता सार्धमभेदो हेतुरुच्यते. -8 (In gram.) The agent of the causal verb; P.I.4.55. -9 (with Buddhists) Primary cause. -1 (with Pāśupatas) The external world and senses (that cause the bondage of the soul). -11 Mode, manner. -12 Condition. -13 Price, cost; दीन्नाराणां दशशती पञ्चाशदधिकाभवत् । धान्यखारीक्रये हेतुर्देशे दुर्भिक्षविक्षते Rāj. T.5.71. (N. B. The forms हेतुना, हेतोः, rarely हेतौ, are used adverbially in the sense of 'by reason of', 'on account of', 'because of', with gen. or in comp.; तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना Ms. 1.49; शास्त्रविज्ञानहेतुना; अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् R.2.47; विस्मृतं कस्य हेतोः Mu.1.1. &c.). -Comp. -अपदेशः adducing the hetu (in the form of the five-membered syllogism). -अवधारणम् (in dram.) reasoning. -आक्षेप (in Rhet.) an objection accompanied with reasons; न स्तूयसे नरेन्द्र त्वं ददासीति कदाचन । स्वमेव मत्वा गृह्णन्ति यतस्त्वद्धन- मर्थिनः ॥ इत्येवमादिराक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृतः । Kāv.2.167-168. -आभासः 'the semblance of a reason', a fallacious middle term, fallacy; (it is of five kinds :-- सव्यभिचार or अनैकान्तिक, विरुद्ध, असिद्ध, सत्प्रतिपक्ष and बाधित). -उत्प्रेक्षा, -उपमा a simile accompanied with reasons. -उपक्षेपः, -उपन्यासः adducing a reason, statement of an argument. -कर्तृ m. the causal subject; याजयेदिति हेतुकर्तु रेवैतत् प्रत्यक्षं वचनम्, लक्षणया यजेः कर्तुः ŚB. on MS.1.8.39. -दुष्ट a. unreasonable. -दृष्टिः scepticism. -बलिक a. strong in argument. -युक्त a. well-founded. -रूपकम् a metaphor accompanied with reasons. -वादः 1 disputation, controversy. -2 fraud (कपट); न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्मं जह्यां कथंचन Mb.5.91.24. -3 assigning a cause (sceptically); न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविमोहिताः Mb.3.19.26. -वादिन् 1 a disputant. -2 a sceptic. -विशेषोक्तिः a mention of difference accompanied with reasons; एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः । आक्रामत्येव तेजस्वी तथाप्यर्को नभस्तलम् ॥ सैषा हेतुविशेषोक्तिस्तेजस्वीति विशेषणात् ॥ Kāv.2.328-329. -शास्त्रम् a logically-treated work, any beretical work questioning the authority of Smṛitis or revelation; यो$वमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद् द्विजः Ms.2.11. -हेतुमत् m. du. cause and effect. ˚भावः the relation existing between cause and effect.
Macdonell Search
23 results
anumā f. conclusion; -m&asharp;dya, fp. to be hailed; -mâna, n. inference; argument; -mânana, n. persuasion; -mârga, m. following; seeking: in. after (g.); -mârdava, n. pity; -mâlinî-tîram, ad. on the bank of the M.; -miti, f. conclusion, inference; -mrit, a. following in death; -meya, fp. to be inferred.
apama spv. last, furthest; -marsa, m. contact; -mâna, m. (n.) disregard, disrespect, contempt; -mârga, 1. m. wiping off; 2. m. by-way; -mârgana, a. wiping off, removing; n. cleansing; -mud, a.disagreeable; -mriga, a. deerless; -mrityu, m. untimely death; mortal danger; -megha½udaya, a. free from the rise of clouds; -yasas, n. dishonour, disgrace; -yâta vya, fp. n. it is needful to flee; -yâna, n. going away, retreat, flight; -yodha-rava, a. no longer raising a battle-cry.
avistīrṇa pp. not extensive; -spandita, pp. not quivering; -spashta, pp. indistinct; dim: -m, ad. -ly; -smita, pp. not astonished or taken aback; -smrita, pp. not forgotten.
karṇāntikacara a. flying about the ears; -½âbharana, n. ear ornament; -½amrita, n. nectar for the ears; *-½alam karana, n., -kâra, m., -kriti, f. ear ornament; -½avatamsa, id.: î-kri, turn into an ear ornament.
jīvanmaraṇa n. living death; -mukta, pp. having obtained final liberation while yet alive; -mukti, f. liberation during life; -mrita, pp. living and yet dead, half dead: -ka, a. id.
nāmamātra n. the mere name; a. being something (um.) merely in name; -mâlâ, f. dictionary of nouns; T. of a dic tionary; -mudrâ, f. signet ring with a name; -yagña, m. sacrifice only in name; -rûpá, n. du. name and form; -li&ndot;ga, n. gender of nouns; -vismriti, f. forgetting of the name; -sesha, a. of whom the name only survives, dead.
pūti f. purification, purity; 2. a. stinking, putrid; m. pus, matter: -ka, a. putrid, stinking; -gandhá, m. stench, foul smell; -nâsika, a. having a stinking nose; -bhâva, m. putrefaction; -mrittika,m. (hav ing stinking earth), N. of a hell; -vaktra, a. having a stinking (mouth=) breath: -tâ, f. condition of having stinking breath.
pramṛgya fp. to be visited= specially adapted for (d.); -mrida, a. gracious; gladdening; -mriná, a. destructive; -mrita, pp. deceased, dead; n. death: -ka, a. dead; -mrishta, pp. (√ mrig) cleansed, pure, pol ished, bright: -mani, m. polished or bright gem: -kundala, a. having ear-rings of pol ished gems; -mrishti, f. overspreading with (--°ree;).
martya a. [relating to mortals], mor tal; m. mortal, man; world of mortals, earth; n. mortal coil, body: -tâ, f. mortality; hu man condition; -tva, n. human condition; -dharma, m. pl. laws or conditions of human life; -dharman, m. mortal, human being; -bhâva, m. human nature; -bhuvana, n. world of mortals, earth; -mandala, n. id.; -loka, m. id.; -½amrita, n. immortality of a mortal.
mārtāṇx{093c}ḍa m. (sprung from a life less egg: mrita½anda), bird (RV.); bird in the sky, sun (RV.); statue of the sun-god.
mṛta pp. √ 1. mri; m. dead man, corpse (also of animals); n. death; begging, begged food: -ka, m. n. dead man, corpse; n. a death; -kambala, m. winding-sheet; -kalpa, a. almost dead, insensible, in a trance; -kela, n. garment of the dead; -gâta, pp. born dead; -gîvana, a. (î) reviving the dead; -deha, m. dead body, corpse; -dhâra, a. bear ing a corpse; -niryâtaka, m. corpse-bearer; -pa, m. watcher of the dead; -purusha-sa rîra, n. human corpse; -pûrusha-deha, m. id.; -praga, a. whose children have died; -bhartrikâ, a. f. whose husband is dead; -mâ trika, a. whose mother is dead; -vat, ad. as if dead: âtmânam mritavat samdarsya, pretending to be dead, feigning death; -vas tra-bhrit, a. wearing the clothes of the dead; -sabda, m. report of any one's death; -sam- gîvana, a. bringing the dead to life; n., î, f. revival of a dead person; -samgîvin, a. re viving the dead, life-restoring; -strî, a. whose wife is dead; -hâra, -hârin, m. corpse-bearer.
yathāvakāśam ad. accord ing to space; into the proper place; accord ing to or on the first opportunity; -vakana kârin, a. acting according to orders, obedient; -vakanam, ad. according to the expression; -vat, ad. exactly as it is or should be, accord ing to usage, in due order, suitably, fitly, cor rectly, accurately;=yathâ, as (rare); -vay as, ad. according to age; of the same age; -vasám, ad. according toone's will or pleasure (V.); -½avasaram, ad. at every opportunity; -vastu, ad. in accordance with the facts, ac curately, truly; -½avastham, ad. in accord ance with the condition or circumstances; -½avasthita½artha-kathana, n. description of a matter in accordance with facts; -½âvâs am, ad. to one's respective dwelling; -vit tam, ad. in accordance with the find; in pro portion to property; -vidha, a. of what kind; -vidhânam, ad.according to prescription or rule, duly; -vidhânena, in ad. id.; -vidhi, ad. id.; in due form, suitably; according to the deserts of (g.); -viniyogam, ad. in the order stated; -vibhava, °ree;--, -m, or -tas, ad. in proportion to means or income; -vibhâg am, ad. in accordance with the share; -vi shayam, ad. according to the thing in ques tion; -vîrya, a. having what strength: -m, ad. in proportion or with regard to valour; -vritta, pp. as happened; how conducting oneself: °ree;-or -m, ad. as it happened, in ac cordance with the facts, circumstantially; according to the metre; n. previous event; ac tual facts, details of an event; -vrittânta, m.(?) experience, adventure; -vriddha, °ree;-or -m, according to age, by seniority; -vyavahâram, ad. in accordance with usage; -vyutpatti, ad. according to the degree of culture; -sakti, -saktyâ, ad. according to one's power, to the utmost of one's power, as far as possible; -½âsayam, ad. according to wish; according to the conditions or premises; -sâstra, °ree;-or -m, according to prescribed rules or the in stitutes of the law; -sîlam, ad.according to the character; -sraddhám, ad. according to inclination; -½âsramam, ad. according to the stage of religious life; -½âsrayam, ad. in re gard to the connexion; -srâddham, ad. in accordance with the funeral feast; -srutam, pp. as heard of: -m, ad. as one heard it; in accordance with knowledge; incorr. for -sruti; -sruti, ad. according to the precepts of the Veda; -samstham, ad. according to circum stances; -sakhyam, ad. in proportion to friend ship; -samkalpita, pp. as wished; -sam khyam, -samkhyena, ad. according to num ber, number for number, in such a way that the numbers of two equal series correspond numerically (the first to the first, the second to the second, etc.); -sa&ndot;gam, ad. according to need, adequately; -satyam, ad. in accord ance with truth, truthfully; -samdishtam, ad. as directed; -½âsannam, ad. as soon as come near; -samayam,ad. at the proper time; -samarthitam, ad. as has been con sidered good; -samâmnâtam, ad. as men tioned; -samîhita, pp. as desired: -m, ad. according to wish (Pr.); -samuditám, ad. as agreed; -sampad, ad. as it happens; -sam pratyayam, ad. according to agreement; -sampradâyam, ad. as handed down; -sam bandham, ad. according to the relationship; -sambhava, a. corresponding as far as pos sible: -m, ad. according to the connexion, respectively; -sambhavin, a., -sambhâvita, pp. corresponding; -sâma, ad. according to the sequence of the Sâmans; -sâram, ad. ac cording to the quality; -siddha, pp. as hap pening to be ready; -sukha,°ree;-or -m, ad. at pleasure; at ease, comfortably; pleasantly, conveniently; -sukha-mukha, a. facing any way one pleases; -sûktam, ad. hymn by hymn; -sûkshma, a. pl. according to size from the smallest onwards: -m,ad.; -½astam, ad. to one's respective home; -sthâna, n. proper place (only lc. sg. & pl.); a. being in the proper place: (á)-m, ad. to or in the proper place; -sthitam, ad. according to one's stand; as it stands, certainly, surely; -sthiti, ad. according to custom, as usual; -sthûla, °ree;-or -m, ad. in the rough, without going into detail; -smriti, ad. according to one's recollection; according to the rules of the law-books; -sva, a. one's (his, their) respective: °ree;-or -m, ad. each his own, each individually or in his own way, respectively; -svaira, °ree;-or -m, ad. at pleasure, without restraint; -½âhâra, a. eating whatever comes to hand.
viṣādin a. swallowing poi son; -½anna, n. poisoned food; -½apaha, a. destroying poison; -½amrita-maya, a. (î) hav ing the nature of poison and nectar (girl).
śiras n. head; summit, peak, top; front, van (of an army); head, chief, first; N. of the verse &open;âpo gyotir âpo &zip; mritam&close;: siro dâ, give up one's (head=) life; -dhri, hold up one's head; -vah, hold one's head high, be proud; -vartaya, hold out one's head, declare oneself ready for punishment (when an opponent has cleared himself in an ordeal); sirasâ kri, grah, or dhâ, place on the head; -dhri, bhri, orvah, hold or carry on the head; -kri, receive reverently, honour; -gam, yâ, pra-nam, pra-ni-pat, touch with one's head, bow down; sirasi kri or ni dhâ, place on one's head; -sthâ, be on the head; hang over the head of, be imminent; stand at the head of=far above (g.).
śiṣṭatā f. culture, learning; -tva, n. id.; -sabhâ, f. assembly of scholars; -smriti, f. tradition of the learned; -½akar ana, n. neglect of what is prescribed; -½âga ma, m. tradition of the learned; -½âkâra, m. practice of the learned; -½âdishta, pp. pre scribed or approved by the learned; -½asana, a. eating remnants.
śruta (pp.) n. what has been heard or learnt, tradition, learning, sacred knowledge; hearing; instruction: -dhara, a. retaining what one has heard, having a good memory; m. ear; N.; -dhi, m. N.; -pâraga, a. ex tremely learned; -pûrva, a. previously heard, known by hearsay, by (in., g.), from (ab.); -bandhu, m. N. of a Vedic poet; -vat, pp. act. having heard anything (ac.); learned; -vardhana, m. N. of a physician; -vismrita, pp. heard and forgotten; -vritta½upapanna, pp. endowed with learning and virtue; -sar man, m. N.; -sîla, n. du. learning and con duct: -vat, a. learned and honourable, -sam panna, pp. id., -½upa-sampanna,pp. id.; -sena, m. N. of a king.
saṃspardhā f. rivalry, jealousy; -spardhin, a. vying with (--°ree;); jealous; -spar- sá, m. touch, contact (with, --°ree;); -sparsana, a. touching; n. contact; -sparsin, a. touch ing; -spris, a. id.; -sphota,m. concussion; -smarana, n. remembering, recollecting; -smaranîya, fp. to be remembered, living in remembrance only; -smartavya, fp. to be remembered; -smriti, f. remembrance, of (g., --°ree;): -m labh, remember; -smrita½upa-sthita, pp. appearing as soon as remem bered; -sravá, m. conflux; confluent re mainder of liquids (V.); flowing water; -sravana, n. in garbha-, miscarriage; -srâ vá, m. conflux (V.); accumulation of matteretc. (C.); remainder, dregs (V.); -sveda, m. sweat: -ga, a. pl. produced from moist heat (vermin etc.).
sadyobala a. instantly invigorat ing: -kara, a. id., -hara, a. instantly de priving of strength; -bhava, a. instantly appearing (chasm); -mâmsa, n. fresh meat; -mrita, pp. recently deceased.
sāṃgrāmika a. (î) relating to war or battle (samgrâma): w. ratha, m. war chariot; w. mrityu, m. death in battle; w. vitta, n. spoils of war; î vârttâ bhavishyâ, future warlike rumour=rumour that a war is imminent.
sudhā f. [good drink: √ 2. dhâ] beverage of the gods, nectar; milk (rare); mortar, plaster: -½amsu, m. (having rays of nectar), moon; -½âkara, m. mine of nectar; moon; -dîdhiti, m. moon; -drava, m. white-wash; -dhavala, a. white with plaster, white-washed; white as plaster; -dhavalita, den. pp. whitened with plaster, white-washed; -dhâman, m. moon; -dhârâ, f. stream of nectar; -dhauta, pp. white-washed; -pûra, m. stream of nectar; -bhitti, f. white-washed wall; -bhug, -bhogin, m. (feeding on nectar), god; -maya, a. (î) containing or consisting of nectar; -½amrita, n. nectar; -ras mi, m. moon; -rasa, m. nectar; a.tasting. like nectar: -maya, a. (î) consisting of or containing nectar; -½avadâta, pp. white-washed; white as plaster; -varsha, n. shower of nectar; -subhra, a. white-washed; -½âsâ ra, m. shower of nectar; -sita, a. white-washed; white as plaster: -tâ, f. whiteness of plaster; -sindhu, m. ocean of nectar; -sûti, m. moon; -seka, m. besprinkling with nectar; -syandin, a. flowing with nectar; -½âhartri, m. abstracter of nectar, ep. of Garuda; -hrada, m. lake of nectar.
smṛti f. remembrance, recollection, of (lc., --°ree;); memory; authoritative tradition (exclusive of sruti or Vedicwritings), canonical traditional law-book, code, statement of a law-book: smritim api na te yânti, they are not even remembered: -kârin, a. awaken ing memory, producing recollection; -tantra, n. law-book; -da, a. strengthening the memory; -patha, m. path of memory: -m gâ, go the way of memory, perish; -pâthaka, m. one learned in the law; -bhû, m. god of love; -bhramsa, m. loss of memory; -mat, a. hav ing recollection; possessing full conscious ness; having a good memory; versed in law; -rodha, m. failure of memory; -vartman, n. path of memory: ac. w. i, be remembered; -vibhrama, m. derangement of memory; -vishaya, m. range of memory: -tâm ga mita, dead; -sâstra, n. law-book; -sîla, n. du. tradition and usage;-sesha, a. surviving in memory only, destroyed: -m kri, destroy.
smārta a. [smriti] relating to memory, memorial (rare); based on tradition, pre scribed by traditional law; versed in or following tradition (rare): i-ka, a. (î) tra ditional.
svayaṃpatita pp. fallen of its own accord (fruit); -prakâsamâna, pr. pt. self-luminous: -tva, n. -ness; -prabha, a. self-luminous: â, f. N.; -prasîrná, pp. dropped off by itself (V.); -bhú, a. n. of -bh&usharp;; m. ep. of Brahman and of Siva; -bh&usharp;, a. (n. ú) self-existent, independent; relating to Buddha (rare); m. Brahman; Buddha; -mrita, pp. having died of one's own accord (=a natural death).
Dictionary of Sanskrit Search
"mrit" has 1 results
subodhinīname given to (1) a commentary on the Siddhantakaumudi by Kshamaunin or Jayakrshamaunin; (2) a commentary on the Sarasvata Vyakarana by Amritabharati : (3) a commentary on the Sarasvata Vyakarana by Candrakirti.
Parse Time: 1.669s Search Word: mrit Input Encoding: IAST: mrit