Donate
   
Select your preferred input and type any Sanskrit or English word. Enclose the word in “” for an EXACT match e.g. “yoga”.
Monier-Williams Search
2 results for kamandaka
Devanagari
BrahmiEXPERIMENTAL
kamandakam. idem or 'm. plural Name of his descendants gaRa upakādi- ' View this entry on the original dictionary page scan.
kamandakam. plural idem or 'm. idem or 'm. plural Name of his descendants gaRa upakādi- ' ' View this entry on the original dictionary page scan.
Apte Search
6 results
cāraḥ चारः [चर एव अण्] 1 Going, walking, gait, wandering about; मण्डलचारशीघ्रः V.5.2; क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पाद- चारेण गौरी Me.6; निवृत्तचारः सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता Rām.2.66.26 walk on foot. -2 Motion, course, progression; मङ्गलचार, शनिचार, राहु˚ &c. -3 A spy, scout, secret emissary; Ms.7.184;9.261; see चारचक्षुस् below. -4 Performing, practising. -5 A prison. -6 A bond, fetter. -7 The Pippalī tree or the Priyāla tree. -8 A platform, Māna.62.1.3. -रम् An artificial poison. -Comp. -अन्तरितः a spy. -ईक्षणः, -चक्षुस् m. 'using spies as eyes', a king (or a statesman) who employs spies and sees through their medium; चारचक्षु- र्महीपतिः Ms.9.256; cf. Kāmandaka :-- गावः पश्यन्ति गन्धेन वेदैः पश्यन्ति च द्विजाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ also Rām. :-- यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थाः सर्वानर्थान्नराधिपाः । चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानश्चारचक्षुषः ॥ -चण, -चञ्चु a. graceful in gait, of graceful carriage. -ज्या the sine of the ascensional difference. -पथः a place where two roads meet. -भटः a valorous man, warrior. -भटी courage. -वायुः summer-air, zephyr.
dhīḥ धीः [ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च] 1 (a) Intellect, understanding; धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः R.3.3; cf. कुधी, सुधी &c. धियो यो नः प्रचोदयात् Gāyatrimantra; तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासात्तु घटः स्फुरेत् Vedāntasāra. (b) Mind; दुष्टधी wicked-minded; स्थितधीः किं प्रभाषेत Bg.2.54; R.3.3. -2 Idea, imagination, fancy, conception; न धियां पथि वर्तसे Ku.6.22; ध्यायन्ति चान्यं धिया Pt.136. -3 A thought, intention, purpose, propensity; इमामहं वेद न तावकीं धियम् Ki.1.37. -4 Devotion, prayer. -5 A sacrifice. -6 Knowledge, science. -7 (in Horoscope) The fifth house from the लग्न. -Comp. -इन्द्रियम् an organ of perception (= ज्ञानेन्द्रिय q. v.; मनः कर्णस्तथा नेत्रं रसना च त्वचा सह । नासिका चेति षट् तानि धीन्द्रियाणि प्रचक्षते ॥ -गुणाः (pl.) intellectual qualities: they are:-- शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहापोहो$र्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥ Kāmandaka. (sing.) (नमो) अखिलधीगुणाय Bhāg.8.3.28. -पतिः (धियांपतिः) Bṛihaspati, the preceptor of the gods. -मन्त्रिन् m., -सचिवः 1 a minister for counsel (opp. कर्मसचिव 'a minister for action or execution'). -2 a wise or prudent adviser. -विभ्रमः hallucination. -शक्तिः f. intelletual quality or faculty. -सखः a counsellor, adviser, minister.
pañcan पञ्चन् num. a. (Always pl., nom. and acc. पञ्च) Five. (As the first member of comp. पञ्चन् drops its final न्). [cf. Gr. pente.] -Comp. -अंशः the fifth part, a fifth. -अग्निः 1 an aggregate of five sacred fires; i. e. (अन्वाहार्यपचन or दक्षिण, गार्हपत्य, आहवनीय, सभ्य, and आव- सथ्य). -2 a householder who maintains the five sacred fires; पञ्चाग्नयो धृतव्रताः Māl.1; Ms.3.185. -3 five mystic fires supposed to exist in the body; तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च । अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ Mb.12.184.21. -4 one who is acquainted with the doctrine of these fires. ˚साधनम् four fires on four sides and the sun above the head. This is a form of penance. -अङ्ग a. five-membered, having five parts or divisions as in पञ्चाङ्गः प्रणामः (i. e. बाहुभ्यां चैव जानुभ्यां शिरसा वक्षसा दृशा); कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयो नयः Ki.2.12. (see Malli. and Kāmandaka quoted by him); पञ्चाङ्गमभिनयमुपदिश्य M.1; चित्ताक्षिभ्रूहस्तपादैरङ्गैश्चेष्टादिसाम्यतः । पात्राद्यवस्थाकरणं पञ्चाङ्गे$भिनयो मतः ॥ (-ङ्गः) 1 a tortoise or turtle. -2 a kind of horse with five spots in different parts of his body. (-ङ्गी) a bit for horses. -(ङ्गम्) 1 collection or aggregate of five parts. -2 five modes of devotion (silent prayer, oblations, libations, bathing idols and feeding Brāhmaṇas) -3 the five parts of a tree; त्वक्पत्रकुसुमं मूलफलमेकस्य शाखिनः । एकत्र मिलितं चैतत् पञ्चाङ्ग- मिति संज्ञितम् ॥ -4 a calendar or almanac, so called because it treats of five things:-- (तिथिर्वारश्च नक्षत्रं योगः करणमेव च); चतुरङ्गबलो राजा जगतीं वशमानयेत् । अहं पञ्चा- ङ्गबलवानाकाशं वशमानये ॥ Shbhāṣ. ˚गुप्तः a turtle. ˚पत्रम् a calendar. ˚विनिर्णयः the five rules are as follows; सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विनिपातप्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्ग- मिष्यते ॥ Kāmandak; cf. Ki.2.12. ˚शुद्धिः f. the propitiousness or favourable state of five important points; i. e. तिथि, वार, नक्षत्र, योग and करण (in astrology). -अङ्गिक a. five-membered. -अङ्गुल a. (-ला or -ली f.) measuring five fingers. (-लः) the castor-oil plant. -अ(आ)जम् the five products of the goat; cf. पञ्चगव्य. -अतिग a. liberated (मुक्त); सो$पि पञ्चातिगो$भवत् Mb. 12.59.9. -अप्सरस् n. N. of a lake, said to have been created by the sage Mandakarni; cf. R.13.38. -अमरा The five plants i. e. (Mar. भांग, दूर्वा, बेल, निर्गुडी and तुळस. -अमृत a. consisting of 5 ingredients. -(तम्) 1 the aggregate of five drugs; dry ginger, a species of Moonseed (Cocculus cordifolius, Mar. गुळवेल), Asparagus recemosus (Mar. शतावरी), Hypoxis brevifolia (Mar. मुसळी), गोक्षुरक (Mar. गोखरूं). -2 the collection of five sweet things used in worshipping deities; (दुग्धं च शर्करा चैव घृतं दधि तथा मधु). -3 the five elements; Māl.5.2. -अम्लम् the aggregate of five acid plants (the jujube, pomegranate, sorrel, spondias and citron). -अर्चिस् m. the planet Mercury. -अवयव a. five-membered (as a syllogism, the five members being, प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय and निगमन q. v.). -अवस्थः a corpse (so called because it is resolved into the five elements) cf. पञ्चत्व below. -अविकम् the five products of the sheep; cf. पञ्चगव्य. -अशीतिः f. eighty-five. -अहः a period of five days. -आतप a. doing penance with five fires. (i. e. with four fires and the sun); cf. R.13.41. -आत्मक a. consisting of five elements (as body). -आननः, -आस्यः, -मुखः, -वक्त्रः 1 epithets of Śiva. -2 a lion (so called because its mouth is generally wide open; पञ्चम् आननं यस्य), (often used at the end of names of learned men to express great learning or respect; न्याय˚, तर्क˚ &c. e. g. जगन्नाथतर्कपञ्चानन); see पञ्च a. -3 the sign Leo of the zodiac. (-नी) an epithet of Durgā. -आम्नायाः m. (pl.) five Śāstras supposed to have proceeded from the five mouths of Śiva. -आयतनी, -नम् a group of five deities like गणपति, विष्णु, शंकर, देवी and सूर्य. -इन्द्रियम् an aggregate of the five organs (of sense or actions; see इन्द्रियम्). -इषुः, -बाणः, -शरः epithets of the god of love; (so called because he has five arrows; their names are:-- अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका । नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥ the five arrows are also thus named:-- संमोहनोन्मादनौ च शोषणस्तापनस्तथा । स्तम्भनश्चेति कामस्य पञ्चबाणाः प्रकीर्तिताः ॥). -उपचारः the five articles of worship i. e. (गन्ध, पुष्प, धूप, दीप and नैवेद्य). -उष्मन् m. (pl.) the five digestive fires supposed to be in the body. -कपाल a. prepared or offered in five cups. -कर्ण a. branded in the ear with the number 'five' (as cattle &c.); cf. P.VI.3.115. -कर्मन् n. (in medicine) the five kinds of treatment; i. e. 1 वमन 'giving emetics'; 2 रेचन 'purging'; 3 नस्य 'giving strenutatories'; 4 अनुवासन 'administering an enema which is oily', and 5 निरूह 'administering an enema which is not oily. वमनं रेचनं नस्यं निरूहश्चानुवासनम् । पञ्चकर्मेदमन्यश्च ज्ञेयमुत्क्षेपणादिकम् ॥ -कल्याणकः a horse with white feet and a white mouth. -कषाय a decoction from the fruits of five plants (जम्बु, शाल्मलि, वाट्याल, बकुल and बदर). -कृत्यम् the five actions by which the Supreme Power manifests itself (सृष्टि, स्थिति, संहार, तिरोभाव and अनुग्रह- करण). -कृत्वस् ind. five times. -कृष्णः A kind of game. (-ष्णाः) The five deities of Mahānubhāva sect namely चक्रवर्ती कृष्ण, Datta of Mātāpura, Gundam Raul of ऋद्धिपुर, चांगदेव राऊळ of द्वारावती and चांगदेव राऊळ of प्रतिष्ठान. -कोणः a pentagon. -कोलम् the five spices taken collectively; पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । पञ्चकोलं ......... (Mar. पिंपळी, पिंपळमूळ, चवक, चित्रक व सुंठ). -कोषाः m. (pl.) the five vestures or wrappers supposed to invest the soul; they are:-- अन्नमयकोष or the earthly body (स्थूलशरीर); प्राणमयकोष the vesture of the vital airs; मनो- मयकोष the sensorial vesture; विज्ञानमयकोष the cognitional vesture (these three form the लिङ्गशरीर); and आनन्द- मयकोष the last vesture, that of beatitude. कोषैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति । निजशक्तिसमुप्तन्नैः शैवालप़टलैरिवाम्बु वापीस्थम् ॥ Vivekachūdāmaṇi. -क्रोशी 1 a distance of five Kroṣas. -2 N. of the city, Banares. -खट्वम्, -खट्वी a collection of five beds. -गत a. (in alg.) raised to the fifth power. -गवम् a collection of five cows. -गव्यम् the five products of the cow taken collectively; i. e. milk, curds, clarified butter or ghee, urine, and cowdung (क्षीरं दधि तथा चाज्यं मूत्रं गोमयमेव च). -गु a. bought with five cows. -गुण a. five-fold. (-णाः) the five objects of sense (रूप, रस, गन्ध, स्पर्श and शब्द). (-णी) the earth. -गुप्तः 1 a tortoise (as drawing in its 4 feet and head). -2 the materialistic system of philosophy, the doctrines of the Chārvākas. -घातः (in music) a kind of measure. -चत्वारिंश a. forty-fifth. -चत्वारिंशत् f. forty-five. -चामरम् N. of 2 kinds of metre; प्रमाणिकापदद्वयं वदन्ति पञ्चचामरम् Vṛittaratnākara. -जनः 1 a man, mankind. -2 N. of a demon who had assumed the form of a conch-shell, and was slain by Kṛiṣṇa; तस्मै प्रादाद्वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् Bhāg.3.3.2. -3 the soul. -4 the five classes of beings; i. e. gods, men, Gandharvas, serpents and pitṛis; यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः Bṛi. Up.4.4.17. -5 the four primary castes of the Hindus (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य and शूद्र) with the Niṣādas or barbarians as the fifth (pl. in these two senses); (for a full exposition see Sārirabhāṣya on Br. Sūtras 1.4.11-13). (-नी) an assemblage of five persons. -जनीन a. devoted to the five races. (-नः) an actor, a mimic, buffoon, one who is devoted to the pentad viz. singer, musician, dancer, harlot and a jester; गायकवादक- नर्तकदासीभण्डरतः खलु पञ्चजनीनः Bhāsāvritti on P.V.1.9. -ज्ञानः 1 an epithet of Buddha as possessing the five kinds of knowledge. -2 a man familiar with the doctrines of the Pāśupatas. -तक्षम्, -क्षी a collection of five carpenters. -तत्त्वम् 1 the five elements taken collectively; i. e. पृत्थी, अप्, तेजस्, वायु and आकाश. -2 (in the Tantras) the five essentials of the Tāntrikas, also called पञ्चमकार because they all begin with म; i. e. मद्य, मांस, मत्स्य, मुद्रा and मैथुन. -तन्त्रम् N. of a well-known collection in five books containing moral stories and fables by Visnugupta; पञ्चतन्त्रात्तथान्यस्माद् ग्रन्थादाकृष्य लिख्यते H. Pr.9. -तन्मात्रम् the five subtle and primary elements (such as शब्द, रस, स्पर्श and रूप and गन्ध). -तपस् m. an ascetic who in summer practises penance sitting in the middle of four fires with the sun burning right over his head; cf. हविर्भुजामेधवतां चतुर्णां मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः R.13.41; Ku.5.23; Ms.6.23 and Śi.2.51. also; ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनिः Bhāg. 4.23.6; Rām.3.6.5. -तय a. five-fold; वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा अक्लिष्टाः Mbh. (-यः) a pentad. -तिक्तम् the five bitter things:-- निवामृतावृषपटोलनिदिग्धिकाश्च. -त्रिंश a. thirtyfifth. -त्रिंशत्, -त्रिंशतिः f. thirty-five. -दश a. 1 fifteenth. -2 increased by fifteen; as in पञ्चदशं शतम् 'one hundred and fifteen'. -दशन् a. (pl.) fifteen. ˚अहः a period of fifteen days. -दशिन् a. made or consisting of fifteen. -दशी 1 the fifteenth day of a lunar fortnight (the full or new moon day); Y.1.146. -2 N. of a philosophical work (प्रकरणग्रन्थ) by माधवाचार्य (विद्यारण्य). -दीर्घम् the five long parts of the body; the arms, eyes, belly, nose and breast; बाहू नेत्रद्वयं कुक्षिर्द्वे तु नासे तथैव च । स्तनयोरन्तरं चैव पञ्चदीर्घं प्रचक्षते ॥ -देवताः the five deities:-- आदित्यं गणनाथं च देवीं रुद्रं च केशवम् । पञ्चदैवतमित्युक्तं सर्वकर्मसु पूजयेत् ॥ -धारणक a. upheld by the five elements. -नखः 1 any animal with five claws; such as the hare, alligator, tortoise, porcupine, rhinoceros शशकः शल्लकी गोधा खड्गी कूर्मश्च पञ्चमः । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ये प्रोक्ताः कृतजैर्द्विजैः Bk.6.131; Ms.5.17,18; Y.1.177. -2 an elephant. -3 a turtle. -4 a lion or tiger. -नखी, -नखराज an iguana (Mar. घोरपड); Gīrvāṇa. -नदः 'the country of five rivers, the modern Panjab (the five rivers being शतद्रु, विपाशा, इरावती, चन्द्रभागा and वितस्ता, or the modern names Sutlej, Beas, Ravee, Chenab and Jhelum). -दा (pl.) the people of this country. -नवतिः f. ninety-five. -निम्बम् the five products of निम्ब viz. (the flowers, fruit, leaves, bark and root). -नीराजनम् waving five things before an idol and then falling prostrate before it; (the five things being:-- a lamp, lotus, cloth, mango and betel-leaf). -पञ्चाश a. fiftyfifth. -पञ्चाशत् f. fifty-five. -पदी 1 five steps; पुंसो यमान्तं व्रजतो$पिनिष्ठुरै- रेतैर्धनैः पञ्चपदी न दीयते Pt.2.115. -2 the five strong cases, i. e. the first five inflections -पर्वन् n. (pl.) the five parvans q. v.; they are चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिरेव च ॥ a. five-knotted (an arrow). -पल्लवम् The leaves of the mango, fig, banyan, ficus religiosa (Mar. पिंपळ) and Genus Ficus (Mar. पायरी). There are other variations such as पनस, आम्र, पिप्पल, वट and बकुल. The first group is for the Vedic ritual only. -पात्रम् 1 five vessels taken collectively. -2 a Srāddha in which offerings are made in five vessels. -पाद् a. consisting of five feet, steps, or parts; पञ्चपादं पितरम् Praśna Up.1.11. (-m.) a year (संवत्सर). -पादिका N. of a commentary on शारीरकभाष्य. -पितृ m. (pl.) the five fathers:-- जनकश्चोपनेता च यश्च कन्यां प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥ -पित्तम् the bile of five animals viz. (the boar, goat, buffalo, fish and peacock). -प्रस्थ a. having five elevations (a forest). -प्राणाः m. (pl.) the five life-winds or vital airs: प्राण, अपान, व्यान, उदान, and समान. -प्रासादः a temple of a particular size with four pinnacles and a steeple. -बन्ध a fine equal to the fifth part of anything lost or stolen. -बलाः five medicinal herbs, namely बला, नागबला, महाबला, अति- बला and राजबला. -बाणः, -वाणः, -शरः epithets of the god of love; see पञ्चेषु. -बाहुः N. of Śiva. -बिन्दुप्रसृतम् N. of a particular movement in dancing; Dk.2. -बीजानि the five seeds:--कर्कटी, त्रपुस, दाडिम, पद्मबीज, and वानरीबीज. -भद्र a. 1 having five good qualities. -2 consisting of five good ingredients (as a sauce &c.). -3 having five auspicious marks (as a horse) in the chest, back, face and flanks. -4 vicious. -द्रः a kind of pavilion. -भागिन् m. the five deities of पञ्चमहा- यज्ञ; धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः Bhāg.11.23.9. -भुज a. pentagonal. (-जः) 1 a pentagon; cf. पञ्चकोण. -2 N. of Gaṇeśa. -भूतम् the five elements; पृथ्वी, अप्, तेजस्, वायु and आकाश. -भृङ्गाः the five trees, viz. देवदाली (Mar. देवडंगरी), शमी, भङ्गा (Mar. भांग), निर्गुण्डी and तमालपत्र. -मकारम् the five essentials of the left-hand Tantra ritual of which the first letter is म; see पञ्चतत्त्व (2). -महापातकम् the five great sins; see महापातक Ms.11. 54. -महायज्ञाः m. (pl.) the five daily sacrifices enjoined to be performed by a Brāhmaṇa; अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृ- यज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञो$तिथिपूजनम् ॥ Ms.3.7. अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतमेव च । ब्राह्मं हुतं प्राशितं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते ॥ Ms.3.73; see महायज्ञ. -मारः son of Baladeva; L. D. B. -माश(षि)क a. consisting of five Māṣas (as a fine &c.). -माष(षि)क a. amounting to five māṣas; गर्दभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्पञ्चमाषिकः Ms.8.298. -मास्य a. happening every five months. -मुखः an arrow with five points; (for other senses see पञ्चानन.) -मुद्रा five gestures to be made in presenting offerings to an idol; viz आवाहनी, स्थापनी, संनिधापनी, संबोधनी and संमुखीकरणी; see मुद्रा. -मूत्रम् the urine of five female animals; the cow, goat, she-buffalo, sheep, and she-ass.). -मूलम् there are nine varieties of the pentad combinations of roots; लघुपञ्चमूल, बृहत्पञ्चमूल, शतावर्यादि, तृणपञ्चमूल, जीवकादिपञ्चमूल, पुनर्नवादिपञ्चमूल, गोक्षुरादि˚, वल्ली˚. -रत्नम् a collection of five gems; (they are variously enumerated: (1) नीलकं वज्रकं चेति पद्मरागश्च मौक्तिकम् । प्रवालं चेति विज्ञेयं पंचरत्नं मनीषिभिः ॥ (2) सुवर्णं रजतं मुक्ता राजावर्तं प्रवालकम् । रत्नपञ्चकमाख्यातम् ...॥ (3) कनकं हीरकं नीलं पद्मरागश्च मौक्तिकम् । पञ्चरत्नमिदं प्रोक्त- मृषिभिः पूर्वदर्शिभिः ॥ -2 the five most admired episodes of the Mahābhārata; गीता, विष्णुसहस्रनाम, भीष्मस्तवराज, अनुस्मृति and गजेन्द्रमोक्ष). -रसा the आमलकी tree (Mar. आंवळी). -रात्रम् 1 a period of five nights; इत्यर्थं वयमानीताः पञ्चरात्रो$पि विद्यते Pañch.3.24. -2 N. of one of Bhāsa's dramas. -3 N. of a philosophical treatise attributed to Nārada. -4 N. of an अहीन (sacrifice) lasting for 5 days; स एतं पञ्चरात्रं पुरुषमेधं यज्ञक्रतुमपश्यत् Śat. Br.; cf. Mb.12.218. 11. -राशिकम् the rule of five (in math.). -लक्षणम् a Purāṇa; so called because it deals with five important topics:-- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ see पुराण also. -लवणम् five kinds of salt; i. e. काचक, सैन्धव, सामुद्र, बिड and सौवर्चल. -लाङ्गलकम् a gift (महादान) of as much land as can be cultivated with five ploughs. -लोकपालः the five guardian deities viz. Vināyaka, Durgā, Vāyu, Ākāśa and Aśvinīkumāra. -लोहम् a metallic alloy containing five metals (i. e. copper, brass, tin, lead and iron). -लोहकम् the five metals i. e. gold, silver, copper, tin and lead. -वटः the sacred or sacrificial thread worn across the breast (यज्ञोपवीत). -वटी 1 the five fig-trees: i. e. अश्वत्थ, बिल्व, वट, धात्री and अशोक. -2 N. of a part of the Daṇḍakā forest where the Godāvarī rises and where Rāma dwelt for a considerable time with his beloved; it is two miles from Nasik; परिहरन्तमपि मामितः पञ्चवटीस्नेहो बलादाकर्षतीव U.2.27/28; R.13.34. -वर्गः 1 an aggregate of five. -2 the five essential elements of the body. -3 the five organs of sense; संतुष्टपञ्चवर्गो$हं लोकयात्रां प्रवाहये Rām.2.19.27. -4 the five daily sacrifices enjoined to be performed by a Brāhmaṇa; cf. महायज्ञ. -5 the five classes of spies (कापटिक, उदास्थित, गृहपतिव्यञ्जन, वैदेहिकव्यञ्जन and तापसव्यञ्जन); cf. Kull. on Ms.7.154. -वर्षदेशीय a. about five years old. -वर्षीय a. five years old. -वल्कलम् a collection of the barks of five kinds of trees; namely न्यग्रोध, उदुम्बर, अश्वत्थ, प्लक्ष and वेतस. -वल्लभा N. of Draupadī. -वार्षिक a. recurring every five years. -वाहिन् a. drawn by five (as a carriage). -विंश a. twenty-fifth. -शः 1 a Stoma consisting of 25 parts. -2 N. of Viṣṇu (regarded as the 25th तत्त्व); स तु जन- परितापं तत्कृतं जानता ते नरहर उपनीतः पञ्चतां पञ्चविंश Bhāg. 7.8.53. -विंशतिः f. twenty-five. -विंशतिका a collection of twenty-five; as in वेतालपञ्चविंशतिका. -विध a. fivefold, of five kinds. ˚प्रकृतिः f. the five departments of a government; अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः Ms.7.157. -वीरगोष्ठम् an assembly room, concert-hall; रागमञ्जरी नाम पञ्चवीरगोष्ठे संगीतकमनुष्ठास्यति Dk.2. -वृत्, -वृतम् ind. five-fold. -वृत्तिता depending on senses; Rām.2.1.65. -शत a. amounting to five hundred. (-तम्) 1 one hundred and five. -2 five hundred. -शाखः 1 the hand; स्वशिरः पश्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा Mb.11.17.3; कदापि नो मुञ्चति पञ्चशाखः (नारायणस्य) Rām. Ch.1.9; स्फूर्जद्रत्नाङ्गुलीयद्युतिशबलनखद्योतिभिः पञ्चशाखैः Śiva B.3.49. -2 an elephant. -शारदीयः N. of a Yāga. -शिखः a lion. -शीलम् the five rules of conduct; Buddh. -शुक्लम् The holy combination of five days, viz. Uttarāyaṇa (day of the gods), the bright half of the month (day of the manes) and day time, हरिवासर and सिद्धक्षेत्र (cf. त्रिशुक्लम्). -ष a. (pl.) five or six; सन्त्यन्ये$पि बृहस्पतिप्रभृतयः संभाविताः पञ्चषाः Bh.2.34. -षष्ट a. sixty-fifth. -षष्टिः f. sixty-five. -सटः one with five tufts of hair on the head (सटाः जटाः केशसन्निवेशे मध्ये मध्ये पञ्चसु स्थानेषु क्षौरवद्वापनम्); दासो$यं मुच्यतां राज्ञस्त्वया पञ्चसटः कृतः Mb.3.272.18; (Mar. पांच पाट काढणें). -सप्तत a. seventy-fifth. -सप्ततिः f. seventy-five. -सस्यम् the five grains viz. धान्य, मुद्ग, तिल, यव and माष. -सिद्धान्ती f. the five astronomical doctrines from astronomical book like सूर्यसिद्धान्त etc. -सिद्धौषधयः the five medicinal plants:-- तैलकन्द, सुधाकन्द, क्रोडकन्द, रुदन्तिक, सर्पाक्षी. -सुगन्धकम् the five kinds of aromatic vegetable sub- stances; they are:-- कर्पूरकक्कोललवङ्गपुष्पगुवाकजातीफलपञ्चकेन । समांशभागेन च योजितेन मनोहरं पञ्चसुगन्धकं स्यात् ॥. -सूनाः f. the five things in a house by which animal life may be accidentally destroyed; they are:-- पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः कण्डनी चोदकुम्भश्च Ms.3.68. -सूरणाः the five medicinal esculent roots; sweet and bitter सूरण, अत्यम्ल- पर्णी, काण्डीर, मालाकन्द. &c. -स्रोतम् n. the mind; पञ्चस्रोतसि निष्णातः Mb.12.218.11. (com. पञ्चस्त्रोतांसि विषयकेदारप्रणालिका यस्य तस्मिन् मनसि). -हायन a. five years old.
maṇḍala मण्डल a. [मण्ड्-कलच्] Round, circular; मण्डलाग्रा बृसीश्चैव गृहान्याः पृष्ठतो ययुः Rām.5.18.12. -लः 1 circular array of troops. -2 A dog. -3 A kind of snake. -लम् 1 A circular orb, globe, wheel, ring, circumference, anything round or circular; न्यग्रोधं च सुमण्डलम् Mb.12.169. 12; करालफणमण्डलम् R.12.98; आदर्शमण्डलनिभानि समुल्लसन्ति Ki. 5.41; स्फुरत्प्रभामण्डलया चकाशे Ku.1.24; so रेणुमण्डल, छाया- मण्डल, चापमण्डल, मुखमण्डल, स्तनमण्डल &c. -2 The charmed circle (drawn by a conjurer); मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः Rām.2.12.5; जानन्ति तन्त्रयुक्तिं यथास्थितं मण्डलमभि- लिखन्ति Mu.2.1. -3 A disc, especially of the sun or moon; तेनातपत्रामलमण्डलेन R.16.27; अपर्वणि ग्रहकलुषेन्दुमण्डला (विभावरी) M.4.15; दिनमणिमण्डलमण्डन भवखण्डन ए Gīt.1. -4 The halo round the sun or moon. -5 The path or orbit of a heavenly body. -6 A multitude, group, collection, assemblage, troop, company; एवं मिलितेन कुमारमण्डलेन Dk.; अखिलं चारिमण्डलम् R.4.4. -7 Society, association. -8 A great circle. -9 The visible horizon. -1 A district or province. -11 A surrounding district or territory. -12 (In politics) The circle of a king's near and distant neighbours; मण्डलचरितम् Kau. A. 1.1.1; सततसुकृती भूयाद् भूपः प्रसादितमण्डलः Ve.6.44; उपगतो$पि च मण्डलनाभिताम् &c. R.9.15. (According to Kāmandaka quoted by Malli. the circle of a king's near and distant neighbours consists of twelve kings:-- विजिगीषु or the central monarch, the five kings whose dominions are in the front, and the four kings whose dominions are in the rear of his kingdom, the मध्यम or intermediate, and उदासीन or indifferent king. The kings in the front as well as in the rear are designated by particular names; see Malli. ad loc; cf. also Śi. 2.81. and Malli. thereon. According to some the number of such kings is four, six, eight, twelve or even more; see Mit. on Y.1.345. According to others, the circle consists of three kings only:-- the प्राकृतारि or natural enemy, (the sovereign of an adjacent country), the प्राकृतमित्र natural ally, (the sovereign whose dominions are separated by those of another from the country of the central monarch with whom he is allied), and प्राकृतोदासीन or the natural neutral, (the sovereign whose dominions lie beyond those of the natural ally). -13 A particular position of the feet in shooting. -14 A kind of mystical diagram used in invoking a divinity. -15 A division of the Ṛigveda (the whole collection being divided into 1 Maṇḍalas or eight Aṣṭakas). -16 A kind of leprosy with round spots. -17 A kind of perfume. -18 A circular bandage (in surgery). -19 A sugar-ball, sweetmeat. -2 Sexual dalliance; नानाविचित्र- कृतमण्डलमावहन्तीम् Bil. Ch. (उत्तरपीठिका) 38. -21 A circular gait; हय इव मण्डलमाशु यः करोति Rām.6.33.35; Mb.3. 19.8. -22 A play-board (द्यूते शारीस्थापनपट्टम्); Mb.8.74. 15. -ली 1 A circle, orb &c. -2 A group, assemblage; तन्मोचनाय तेनाशु प्रेरिता शिष्यमण्डली Bm.1.648. -3 Walking round, circular motion. -4 Bent grass (दूर्वा). -Comp. -अग्र a. round-pointed. (-ग्रः) a bent or crooked sword, scimitar. (-ग्रम्) a surgeon's circular knife. -अधिपः, -अधीशः, -ईशः, -ईश्वरः 1 the ruler or governor of a district or province. -2 a king, sovereign. -आवृत्तिः f. circular movement; भ्रमिषु कृतपुटान्तर्मण्डला- वृत्तिचक्षुः U.3.19. -आसन a. sitting in a circle. -उत्तमम् a principal kingdom or district. -कविः a bad poet. -कार्मुक a. having a circular bow. -नाभिः the centre of a circle. -नृत्यम् a circular dance, dance in a ring. -न्यासः describing a circle. -पुच्छकः a kind of insect. -बन्धः the formation of a circle or roundness. -भागः an arc. -माडः a pavilion. -वटः the fig-tree forming a circle. -वर्तनम् drawing figures with some powder (Mar. रांगोळी घालणें); संमार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डलवर्तनैः Bhāg. 7.11.26. -वर्तिन् m. a ruler of a small province; स तुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् Bhāg.11.3.2. -वर्षः rain over the whole of a king's territory, general rain-fall. -वाटः a garden.
mūlam मूलम् [मूल्-क] 1 A root (fig also); तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् Ś.7.2; or शिखिनो धौतमूलाः 1.15; मूलं बन्ध् to take or strike root; बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः Śi.2.38. -2 The root, lowest edge or extremity of anything; कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा R.7.1; so प्राचीमूले Me.91. -3 The lower part or end, base, the end of anything by which it is joined to something else; बाह्वोर्मूलम् Śi.7.32; so पादमूलम्, कर्णमूलम्, ऊरुमूलम् &c. -4 Beginning, commencement; आमूलाच्छ्रोतुमिच्छामि Ś.1. -5 Basis, foundation, source, origin, cause; सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः Mb.; रक्षोगृहे स्थितिर्मूलम् U.1.6; इति केना- प्युक्तं तत्र मूलं मृग्यम् 'the source or authority should be found out'; पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् Mb.5.34. 18; समूलघातमघ्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानवाः Śi.2.33. -6 The foot or bottom of anything; पर्वतमूलम्, गिरिमूलम् &c. -7 The text, or original passage (as distinguished from the commentary or gloss). -8 Vicinity, neighbourhood; सा कन्दुकेनारमतास्य मूले विभज्यमाना फलिता लतेव Mb.3.112.16. -9 Capital, principal, stock; मूलं भागो व्याजी परिघः क्लृप्तं रूपिकमत्ययश्चायमुखम् Kau. A.2.6.24. -1 A hereditary servant. -11 A square root. -12 A king's own territory; स गुप्तमूलमत्यन्तम् R.4.26; Ms.7.184. -13 A vendor who is not the true owner; Ms.8.22 (अस्वामिविक्रेता Kull.). -14 The nineteenth lunar mansion containing 11 stars. -15 A thicket, copse. -6 The root of long pepper. -17 A particular position of the fingers. -18 A chief or capital city. -19 An aboriginal inhabitant. -2 A bower, an arbour (निकुञ्ज). -21 N. of several roots पिप्पली, पुष्कर, शूरण &c. -22 A tail; मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना Rām.6.4.51. (In comp. मूल may be translated by 'first, prime, original, chief, principal' e. g. मूलकारणम् 'prime cause', &c. &c.) -Comp. -आधारम् 1 the navel. -2 a mystical circle above the organs of generation; मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके. -आभम् a radish. -आयतनम् the original abode. -आशिन् a. living upon roots. -आह्वम् a radish. -उच्छेदः utter destruction, total eradication. -कर्मन् n. magic; Ms.9.29. -कारः the author of an original work. -कारणम् the original or prime cause; क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम् Ku.6.13. -कारिका a furnace, an oven. -कृच्छ्रः -च्छ्रम् a kind of penance, living only upon roots; मूलकृच्छ्रः स्मृतो मूलैः. -केशरः a citron. -खानकः one who lives upon root-digging (मूलोत्पाटनजीवी); Ms.8.26. -गुणः the co-efficient of a root. -ग्रन्थः 1 an original text. -2 the very words uttered by Śākyamuni. -घातिन् a. destroying completely; (नहि...कर्मसु) मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः Rām.5.51.18; see मूलहर. -छिन्न a. nipped in the bud; सा$द्य मूलच्छिन्ना Dk. 2.2. -छेदः uprooting. -ज a. 1 radical. -2 growing at the roots of trees (as an ant-hill). -3 born under the constellation Mūla. (-जः) plant growing from a root. (-जम्) green ginger. -त्रिकोणम् the third astrological house. -देवः an epithet of Kaṁsa. -द्रव्यम्, धनम् principal, stock, capital. -धातुः lymph. -निकृन्तन a. destroying root and branch. -पुरुषः 'the stock-man', the male representative of a family. -प्रकृतिः f. the Prakṛiti or Pradhāna of the Sāṅkhyas (q. v.); मूल- प्रकृतिरविकृतिः Sāṅ. K.3. (-pl.) the four principal sovereigns to be considered at the time of war विजि- गीषु, अरि, मध्यम, and उदासीन); see Ms.7.155. -प्रतीकारः protection of wives and wealth (धनदाररक्षा); कृत्वा मूल- प्रतीकारम् Mb.5.151.61. -फलदः the bread-fruit tree. -बन्धः a particular position of the fingers. -बर्हणम् the act of uprooting, extermination. -बलम् the principal or hereditary force; विन्ध्याटवीमध्ये$वरोधान् मूलबलरक्षितान् निवेशयामासुः Dk.1.1. [Kāmandaka enumerates six divisions of the army and declares that मौल (hereditary) is the best of them (Kām.13.2-3.)] -भद्रः an epithet of Kaṁsa. -भृत्यः an old or hereditary servant. -मन्त्रः 1 a principal or primary text (such as आगम); जुहुयान्मूलमन्त्रेण पुंसूक्तेनाथवा बुधः A. Rām.4.4.31. -2 a spell. -राशिः a cardinal number. -वचनम् an original text. -वापः 1 one who plants roots. -2 A field where crops are grown by sowing roots; पुष्पफलवाटषण्ड- केदारमूलवापास्सेतुः Kau. A.2.6.24. -वित्तम् capital stock. -विद्या the twelve-worded (द्वादशाक्षरी) spell :-- ओं नमो भगवते वासुदेवायः; जुहुयान्मूलविद्यया Bhāg.8.16.4. -विभुजः a chariot. -व्यसनवृत्तिः the hereditary occupation of executing criminals; चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसन- वृत्तिमान् Ms.1.38. -व्रतिन् a. living exclusively on roots. -शकुनः (in augury) the first bird. -शाकटः, -शाकिनम् a field planted with edible roots. -संघः a society, sect. -साधनम् a chief instrument, principal expedient. -स्थानम् 1 base, foundation. -2 the Supreme Spirit. -3 wind, air. -4 Mooltan. (-नी) N. of Gaurī. -स्थायिन् m. an epithet of Śiva. -स्रोतस् n. the principal current or fountain-head of a river. -हर a. uprooting completely; सो$यं मूलहरो$नर्थः Rām.6.46.15. -हरः a prodigal son; मूलहरतादात्विककदर्यांश्च प्रतिषेधयेत् Kau. A.2.9.27.
vidyā विद्या [विद्-क्यप्] 1 Knowledge, learning, lore, sci- ence; (तां) विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि R.1.88; विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम् &c. Bh.2.2. (According to some Vidyās are four :-- आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शीश्वती Kāmandaka); चतसृष्वपि ते विवेकिनी नृप विद्यासु निरूढिमागता Ki.2.6; to these four Manu adds a fifth आत्मविद्या; त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । आन्वीक्षिकीं चात्मविद्यां वार्तारम्भांश्च लोकतः ॥ Ms.7.43. But the usual number of Vidyās is stated to be fourteen, i. e. the four Vedas, the six Aṅgas, Dharma, Mimāṁsā, Tarka or Nyāya and the Purāṇas; see चतुर्दशविद्या under चतुर्; and N.1.4. In N.1.5 the number is spoken of as being eighteen by including Medicine, Military Art, Music and Polity; अगाहताष्टादशतां जिगीषया.) -2 Right knowledge, spiritual knowledge; विद्याकल्पेन मरुता मेघानां भूयसामपि (क्वापि प्रविलयः कृतः) U.6.6; cf. अविद्या. -3 A spell, an incantation; गन्धधूपादिभिश्चार्चेद् द्वादशाक्षर- विद्यया Bhāg.8.16.39. -4 A mystical name of the letter इ. -5 A small bell. -6 The goddess Durgā. -7 Magical skill. -Comp. -अनुपालिन्, -अनुसेविन् a. acquiring knowledge; भागो यवीयसां तत्र यदि विद्यानुपालिनः Ms.9.24. -अभ्यासः, -अर्जनम्, -आगमः acquisition of knowledege, pursuit of learning, study. -अर्थः seeking for knowledge. -अर्थिन् m. a student, scholar, pupil. -आधारः a receptacle of learning; असौ विद्याधारः शिशुरपि विनिर्गत्य भवनात् Māl.2.11. -आरम्भः introduction of a boy to learning. -आलयः a school, college, any place of learning. -ईशः, -ईश्वरः N. of Śiva. -उपार्ज- नम् = विद्यार्जनम् q. v. -करः a learned man. -कोशगृहम्, -कोशसमाश्रयः library. -गुरुः an instructor in (sacred) science. -चण, -चञ्चु a. famous for one's learning. -जम्भक, -वार्त्तिक a. exercising magic of various kinds. -दलः the Bhūrja tree. -दातृ m. a teacher, an instructor. -दानम् teaching, imparting instruction. -दायदः the inheritor of a science. -देवी the goddess of learning. -धनम् 1 wealth in the form of learning; -2 wealth acquired by learning; विद्याधनं तु यद्यस्य तत्तस्यवै धनं भवेत् Ms.9.26. -धरः, (-री f.) a class of demigods or semi-divine beings; विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि स्थानानि Bh.3.7. ˚यन्त्रम् an apparatus for sublimating quicksilver. -प्राप्तिः = विद्यार्जन q. v. -बलम् the power or magic. -भाज् a. learned. -मण्डलकम् a library. -लाभः 1 acquisition of learning. -2 wealth or any other acquisition made by learning. -वंशः a chronological list of teachers in any branch of science. -विशिष्ट a. distinguished by learning. -विहीन a. illiterate, ignorant; विद्या- विहीनः पशुः Bh.2.2; आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्या- विहीनमकुलीनमसंस्कृतं वा Pt.1.35. -वृद्ध a. old in knowledge, advanced in learning; अस्य नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगः विनय- वृद्ध्यर्थम् Kau. A.1.5. -व्यसनम्, -व्यवसायः pursuit of knowledge. -व्रतस्नातकः, -स्नातकः a Brāhmaṇa who has finished his course of religious studentship (ब्रह्मचारिव्रत); वेदविद्याव्रतस्नाताञ्श्रोत्रियान् गृहमेधिनः (पूजयेद्धव्य- कव्येन) Ms.4.31.
Parse Time: 1.638s Search Word: kamandaka Input Encoding: IAST: kamandaka